نقش امر به معروف و نهى‌ از منكر

نقش امر به معروف و نهى‌ از منكر

 

امر به معروف يعنى‌ فرمان دادن به انجام كار نيك، و نهى‌ از منكر، يعنى‌ نهى‌ از ارتكاب كار زشت و گناه. امر به معروف و نهى‌ از منكر يكى‌ از واجبات و وظايف مهم اسلامى‌ است كه بر عهده عموم مسلمين نهاده شده است. از همه واجبات مهم‏تر و حساس‏تر مى‌‏باشد، چون به وسيله اين واجب، ساير واجبات، اقامه و محرمات، ترك مى‌‏شوند.

در قرآن و احاديث توصيه ‏هاى‌ فراوانى‌ نسبت به انجام اين مهم، به عمل آمده كه به چند نمونه اشاره مى‌‏شود:

خدا در قرآن مى‌‏گويد:

 

شما بهترين امت بوديد كه براى‌ مردم پديد آمديد، چون امر به معروف و نهى‌ از منكر مى‌‏كنيد و به خدا ايمان داريد.[1] و مى‌‏فرمايد:

مردان و زنان مؤمن، بر يكديگر ولايت دارند، امر به معروف و نهى‌ از منكر مى‌‏كنند، نماز را برپا مى‌‏دارند و زكات را ادا مى‌‏كنند و از خدا و رسول اطاعت مى‌‏نمايند، اينان مورد رحمت خدا قرار مى‌‏گيرند و خدا غالب و حكيم است.[2] اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

همه كارهاى‌ نيك [و حتى‌‏] جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى‌ از منكر، هم‏چون قطره است در برابر دريايى‌ پهناور.[3] امام باقر عليه السلام نيز فرمود:

امر به معروف و نهى‌ از منكر، دو صفت از صفات خدا مى‌‏باشند. هر كس آن‏ها را يارى‌ كند خدا او را عزيز مى‌‏گرداند و هر كس آن دو را خوار و ذليل كند خدا او را ذليل خواهد كرد.[4] اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

قوام شريعت به امر به معروف و نهى‌ از منكر مى‌‏باشد.[5]

 

امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

همانا امر به معروف و نهى‌ از منكر، راه پيامبران و روش صالحان است. فريضه بزرگى‌ است كه به وسيله آن ساير واجبات برپا مى‌‏شود.[6] امر به معروف و نهى‌ از منكر، يك نوع نظارت عمومى‌ و مراقبت همگانى‌ است. اسلام براى‌ هر مسلمانى‌ نسبت به ساير مسلمين، ولايت و اختيار داده تا آنان را به نيكى‌ امر كرده و از بدى‌ باز دارد. هر مسلمانى‌ وظيفه دارد به هر طريق ممكن، ساير مسلمين را به انجام كارهاى‌ خير دعوت كند و از ارتكاب كارهاى‌ زشت بازدارد.

امر به معروف و نهى‌ از منكر داراى‌ درجات و مراتبى‌ است، از قبيل: توجيه و بيان مصالح و مفاسد افعال، پند و نصيحت، الگو دادن، امر و نهى‌ زبانى‌، جلوگيرى‌ از منكرات به وسيله جريمه‏هاى‌ قضايى‌.

اگر اين مسئله درست اجرا شود يكى‌ از بهترين و مؤثرترين وسايل تربيت و اصلاح افراد خواهد بود. اين فريضه مهم الهى‌ داراى‌ احكام و مسائل فراوانى‌ است كه در كتب حديث و فقه به تفصيل مورد بررسى‌ قرار گرفته است. ليكن در اين‏جا ضرورتى‌ ندارد كه ما مفصلًا آن‏ها را بررسى‌ كنيم.

يكى‌ از موارد مهم امر به معروف و نهى‌ از منكر، امر و نهى‌ پدر و مادر نسبت به فرزندان مى‌‏باشد كه ادله وجوب امر به معروف و نهى‌ از منكر شامل آن نيز مى‌‏شود.

به علاوه، از بعضى‌ آيات و احاديث استفاده مى‌‏شود كه مسئوليت سنگين تربيت و اصلاح فرزندان، بر عهده والدين؛ به ويژه پدر نهاده شده است. بنابراين‏ بايد از طريق امر به معروف و نهى‌ از منكر، آنان را به نيكى‌ دعوت و از بدى‌ باز دارند. براى‌ نمونه:

خدا در قرآن مى‌‏گويد:

اى‌ كسانى‌ كه ايمان آورده‏ايد خود و خانواده خود را از آتشى‌ كه هيزم آن مردم و سنگ‏ها هستند نگه داريد.[7] قرآن درباره حضرت اسماعيل مى‌‏گويد:

خانواده خود را به نماز و زكات امر مى‌‏كرد و نزد پروردگارش پسنديده بود.[8] از لقمان نقل مى‌‏كند كه به فرزندش مى‌‏گفت:

آن هنگام كه لقمان به پسرش گفت:- در حالى‌‏كه او را پند مى‌‏داد- پسرم به خدا شرك مياور، زيرا شرك ستمى‌ بزرگ است.[9] باز هم به پسرش گفت:

پسرم نماز را بر پا دار و امر به معروف و نهى‌ از منكر كن، و بر آن‏چه بر تو رسد صبر كن كه اين از كارهاى‌ بزرگ است. به تكبر از مردم دورى‌ مگردان و با خودپسندى‌ بر زمين راه مرو، زيرا خدا تكبر كنندگان و فخر فروشان را دوست ندارد. در راه رفتن ميانه روى‌ را برگزين و صدايت را پايين بياور، زيرا ناخوش‏ترين صداها صداى‌ خران است.[10] حضرت صادق از پدرش امام باقر عليهما السلام نقل كرده كه فرمود:

ما فرزندانمان را در سن پنج سالگى‌ امر به نماز مى‌‏كنيم ولى‌ شما فرزندانتان را در سن هفت سالگى‌ به نماز خواندن امر كنيد.[11] معاوية بن وهب مى‌‏گويد به امام صادق عليه السلام عرض كردم:

كى‌ كودك، وادار به نماز مى‌‏شود؟ فرمود: بين هفت و شش سالگى‌.[12] حضرت صادق عليه السلام در ضمن حديثى‌ فرمود:

ما كودكان‏مان را در سن هفت سالگى‌ امر به روزه مى‌‏كنيم، به مقدار توانشان دستور مى‌‏دهيم تا ظهر يا كمتر يا بيش‏تر روزه بگيرند، وقتى‌ تشنگى‌ يا گرسنگى‌ بر آنان غلبه كرد افطار مى‌‏كنند. اين كار را مى‌‏كنيم تا به روزه گرفتن عادت كنند و توان بيابند. پس شما كودكانتان را در سن نُه سالگى‌ به روزه گرفتن امر كنيد تا وقتى‌ كه طاقت تحمل دارند، وقتى‌ عطش بر آنان غلبه كرد افطار نمايند.[13] بنابراين، پدران و مادران وظيفه دارند به وسيله امر به معروف و نهى‌ از منكر در تربيت فرزندانشان و اصلاح بدى‌‏هاى‌ آنان كوشش نمايند. والدين بايد همواره و در همه حال مراقب فرزندان خود باشند. اوضاع و شرايط جسمانى‌ و روانى‌ آنان را مورد توجه قرار داده و به ويژگى‌‏ها و خصوصيات جسمانى‌ و نفسانى‌ هر يك از آنان توجه نمايند. در فرصت‏هاى‌ مناسب آنان را به كارهاى‌ نيك و صفات پسنديده امر كرده و در صورت مشاهده رفتار زشت به وسيله پند و نصيحت، يا توجيه و بيان مفاسد، يا نهى‌ و زبانى‌ و گاهى‌ با تنبيه، او را از عمل زشت باز دارند. در موارد لازم مى‌‏توانند با كارشناسان اخلاق و تعليم و تربيت اسلامى‌ نيز مشورت نمايند.

البته امر به معروف و نهى‌ از منكر در مورد كودكان از حساسيت و ظرافت خاصى‌ برخوردار است، كه كوچك‏ترين اشتباه آن، عواقب و آثار بدى‌ را به همراه دارد. پدر و مادر بايد قبلًا با مسائل تعليم و تربيت آشنا بوده و ويژگى‌‏هاى‌ مراحل مختلف رشد كودك و خصوصيات جسمانى‌ و روانى‌ هر يك از آنان را بشناسند. با رعايت مراتب امر به معروف و نهى‌ از منكر، مى‌‏توانند در مورد تربيت از اين وسيله استفاده نمايند. آن‏چه از همه مؤثرتر است اين‏كه پدر و مادر با اخلاق نيك و رفتار پسنديده خود، براى‌ فرزندانشان الگو باشند و با عمل، آنان را به كارهاى‌ نيك دعوت نمايند.[14]

 

[1]. آل عمران( 3) آيه 110:\i« كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ المُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ».
[2]. توبه( 9) آيه 71:\i« وَالمُؤْمِنُونَ وَالمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ».
[3]. جامع احاديث الشيعه، ج 14، ص 397:« و ما أعمال البرّ كلّها والجهاد في سبيل اللَّه عند الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر إلّاكنفثة في بحر لجّيّ».
[4]. وسائل الشيعه، ج 11، ص 398:« الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر خَلْقان من خَلْق اللَّه، فمن نصرهما أعزّه اللَّه، و من خَذَلهما خَذَله اللَّه».
[5]. غررالحكم، فصل 61، شماره 104:« قوام الشريعة الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر».
[6]. وسائل‏الشيعه، ج 11، ص 395:« إنّ الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر سبيل الأنبياء و منهاج الصلحاء، فريضة عظيمة بها تُقامُ الفرائضُ».
[7]. تحريم( 66) آيه 6:\i« يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُها النّاسُ وَالحِجارَةُ».
[8]. مريم( 20) آيه 55:\i« وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلوةِ وَالزَّكوةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيّاً».
[9]. لقمان( 31) آيه 13:\i« وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يا بُنَىَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ».
[10]. همان، آيات 17- 19:\i« يا بُنَىَّ أَقِمِ الصَّلوةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ المُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى‌‏ ما أَصابَكَ إِنَّ ذ لِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ* وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنّاسِ وَلا تَمْشِ فِى‌ الأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ* وَاقْصِدْ فِى‌ مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الأَصْواتِ لَصَوْتُ الحَمِيرِ».
[11]. وسائل‏الشيعه، ج 3، ص 12:« إنّا نأمر صبياننا بالصلاة إذا كانوا بني خمس سنين، فمروا صبيانكم بالصلاة إذا كانوا بني سبع سنين».
[12]. همان، ص 12: معاوية بن وهب قال: سألت أبا عبداللَّه عليه السلام في كم يُؤخَذُ الصبيّ بالصلاة؟ فقال:« فيما بين سبع سنين و ستّ سنين».
[13]. همان، ج 7، ص 168:« إنّا نأمر صبياننا بالصيام إذا كانوا بني سبع سنين بما أطاقوا من صيام اليوم، فإن كان إلى‌ نصف النهار أو أكثر من ذلك أو أقلّ، فإذا غلبهم العطشُ و الغرثُ أفطروا حتى‌ يتعوّدوا الصوم و يُطيقوه. فمروا صبيانكم إذا كانوا بني تسع سنين بالصوم ما أطاقوا من صيام، فإذا غلبهم العطش أفطروا».
[14] امينى‌، ابراهيم، اسلام و تعليم و تربيت، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‌ حوزه علميه قم) - قم، چاپ: سوم، 1387.