تشريح مصالح و مفاسد

تشريح مصالح و مفاسد

وقتى‌ كودك به سن تميز رسيد به تدريج با مفاهيم خوب و بد، حسن وقبح آشنا مى‌‏شود. بايد پدر و مادر، در موارد مناسب، كلمات مذكور را تكرار كنند تا كودك بفهمد كه بعض افعال خوب‏اند و بعضى‌ ديگر بد. بايد از اعمال نيك ستايش كنند و از كردار بد نكوهش نمايند. به او بگويند: فلان كار خوب است انجام بده، فلان عمل بد است ترك كن. ولى‌ بايد سعى‌ كنند خوب و بد را فقط به امورى‌ اطلاق نمايند كه از مصاديق واقعى‌ و معروف خوب و بد هستند، نه اين‏كه هر چه را خودشان ميل دارند كودك آن را انجام دهد به عنوان خوب و آن‏چه را ميل دارند ترك كند به عنوان بد، معرفى‌ نمايند.

كودك بدين وسيله رفته رفته با ارزش‏ها آشنا مى‌‏شود و خود را به انجام آن‏ها پايبند مى‌‏سازد، ضد ارزش‏ها را نيز مى‌‏شناسد و به ترك آن‏ها ملتزم مى‌‏گردد.

غالباً از علت خوب بودن يا بد بودن سؤال نمى‌‏كند، ليكن وقتى‌ بزرگ‏تر شد و به سن نوجوانى‌ و جوانى‌ رسيد ممكن است از علل آن‏ها نيز سؤال كند. در اين صورت لازم است اوليا و مربيان منافع و مصالح كارهاى‌ خوب و مفاسد و زيان‏هاى‌ اعمال بد را برايش توضيح دهند، تا در انجام كارهاى‌ خوب راغب‏ شود و نسبت به اعمال بد تنفر پيدا كند.

ژان شاتو مى‌‏نويسد:

به محض اين‏كه ممكن باشد بايد از قوه استدلال و تعقل كودك استمداد شود.

اطفال را از همان زمان كه زبان مادرى‌ خود را درك مى‌‏كنند قادر هستند دليل و برهان را بفهمند و علاقه‏شان به اين‏كه با آن‏ها مثل افراد عاقل رفتار شود بيش از آن است كه معمولًا تصور مى‌‏كنيم.[1] اقامه برهان و بيان مصالح و مفاسد، به كودك و جوان كمك مى‌‏كند تا از روى‌ رغبت و ميل، ارزش‏ها را بپذيرند و ضد ارزش‏ها را ترك نمايند. در احاديث نيز بدين موضوع اشاره شده است، از باب نمونه:

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

هر كس كه زيان چيزى‌ را نشناسد توانايى‌ ترك آن را ندارد.[2] و فرمود:

زشت دانستن يك عمل موجب اجتناب از آن مى‌‏شود.[3] و فرمود:

تعقل و شناخت (زيان شئى‌) باعث اجتناب از آن مى‌‏شود.[4] نيز فرمود:

تفكر در كار نيك انسان را به عمل دعوت مى‌‏كند.[5] بنابراين اقامه برهان و بيان مصالح و مفاسد و توجيه فردِ مورد تربيت را مى‌‏توان به عنوان يك وسيله يا روش تربيت معرفى‌ نمود. در قرآن نيز بدين مطلب اشاره شده است:

خداى‌ متعال به پيامبر اكرم مى‌‏گويد:

مردم را به وسيله حكمت به راه خدا دعوت كن.[6] لازم به تذكر است كه اوليا و مربيان، در اقامه برهان و بيان مصالح و مفاسد، بايد همواره سطح معلومات و مقدار درك و تعقل مخاطب خود را منظور بدارند و در همان حد با او سخن بگويند، منتها برخلاف واقع نباشد.[7]

 

[1]. مربيان بزرگ، ص 144.
[2]. غررالحكم، فصل 77، شماره 1354:« من لم يَعرف مضرّةَ الشي‏ء لم يَقدِرْ على‌ الامتناع عنه».
[3]. همان، فصل اول، شماره 1438:« استقباحُ الشرِّ يدعو إلى‌ تَجَنُّبه».
[4]. همان، شماره 1043:« العقل يُوجب الحذرَ».
[5]. همان، شماره 1437:« الفكر في الخير يدعو إلى‌ العمل به».
[6]. نحل( 16) آيه 125:« أُدْعُ إِلى‌‏ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالحِكْمَةِ».
[7] امينى‌، ابراهيم، اسلام و تعليم و تربيت، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‌ حوزه علميه قم) - قم، چاپ: سوم، 1387.