مرحله دوم: بعد از ولادت و در اولين و دومين سال زندگى‏‌

مرحله دوم: بعد از ولادت و در اولين و دومين سال زندگى‏‌

نخستين سال كودك، حساس‏ترين دوران زندگى‏‌ او به شمار مى‏‌رود. روان او همانند لوح سفيدى‏‌ است كه براى‏‌ پذيرش هر نقشى‏‌ آماده مى‏‌باشد. و قبلًا هيچ‏گونه صورت علمى‏‌ در آن نقش نبسته ولى‏‌ استعداد آن را دارد كه به تدريج علوم و اطلاعاتى‏‌ را كسب كند. دستگاه ادراك او (حواس، اعصاب و مغز) نيز وسيله‏هاى‏‌ بسيار ظريف و حساسى‏‌ هستند كه قبلًا با آن‏ها كار نشده و طرز به كار گرفتن آن‏ها براى‏‌ آينده كودك بسيار مهم و سرنوشت‏ساز مى‏‌باشد. روح حساس و لطيف و دستگاه پيچيده ادراكى‏‌ نوزاد از حوادث اين دوران و نحوه برخورد معاشرين او به طور قطع متأثر مى‏‌شود، ليكن بزرگ‏ترين مشكل اين است كه ديگران از نفسيات، تمايلات و عواطف درونى‏‌ نوزاد غالباً بى‏‌اطلاع‏اند و اصولًا كشف احوال درونى‏‌ او بسيار دشوار مى‏‌باشد.

خداوند مى‏‌فرمايد:

«وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»[1]

خدا شما را از شكم مادر خارج كرد در حالى‏‌ كه چيزى‏‌ نمى‏‌دانستيد، و برايتان گوش و چشم و قلب قرار داد، شايد خداى‏‌ را سپاس گوييد.

بنابراين، مربيان بايد به حساسيت اين دوران كاملًا توجه داشته باشند و با شيوه‏اى‏‌ سنجيده و درست با نوزاد رفتار كنند، تا از حوادث روحى‏‌اى‏‌ كه درمان آن دشوار يا غير قابل جبران است، مصون بماند.

والدين كودك از سه جهت مى‏‌توانند در تربيت صحيح او تأثير داشته باشند:

تغذيه صحيح، تأمين ساير نيازهاى‏‌ مادى‏‌ و برخوردهاى‏‌ عاطفى‏‌ كه در ذيل اين سه موضوع را به اختصار بررسى‏‌ مى‏‌كنيم:

 

نقش تغذيه در تربيت‏

تغذيه كودك از دو جهت در كيفيت تربيت و پرورش او تأثير دارد: از طريق تركيب جسمانى‏‌ و از طريق تأثيرات روانى‏‌ و عاطفى‏‌. امّا از جهت اول، قبلًا گفته شد كه كيفيت تغذيه كودك، بدون شك در چگونگى‏‌ مزاج و تركيب جسمانى‏‌، سلامت، بيمارى‏‌، نيرومندى‏‌ و ناتوانى‏‌ او تأثير بسزايى‏‌ خواهد داشت. از طرف ديگر كيفيت تركيب جسمانى‏‌ در اخلاقيات و نفسيات مؤثر خواهد بود اگر مادر با يك برنامه صحيح و حساب شده نيازهاى‏‌ غذايى‏‌ نوزادش را تأمين كند، به سلامت بدن و اعصاب و مغز او كمك خواهد كرد و در نتيجه در تربيت و پرورش اخلاقيات او نيز تأثير خواهد گذاشت.

بنابراين، تغذيه صحيح نوزاد يكى‏‌ از عوامل مهم تربيت به شمار مى‏‌رود و مربيان نبايد از آن غفلت نمايند. پدر و مادرى‏‌ كه به سعادت فرزند خويش علاقه دارند بايد نيازهاى‏‌ غذايى‏‌ او را شناسايى‏‌ كرده و با برنامه صحيح و حساب شده‏اى‏‌ او را تغذيه كنند. ما در اين جا نمى‏‌توانيم در باره برنامه غذايى‏‌ كودك به تفصيل بحث كنيم، ولى‏‌ علاقه‏مندان را به خواندن كتاب‏هايى‏‌ كه در اين باره نوشته شده توصيه مى‏‌نماييم. ليكن به طور كلى‏‌ به دو موضوع مهم اشاره مى‏‌كنيم:

 

نقش شير مادر در تربيت‏

شير، غذايى‏‌ كامل و از لحاظ مواد غذايى‏‌ غنى‏‌ترين غذاهاست. در اين ميان شير مادر از انواع شيرهاى‏‌ ديگر براى‏‌ كودك- به ويژه نوزاد- مناسب‏تر و سالم‏تر مى‏‌باشد كه از مزاياى‏‌ زير برخوردار است:

1. از جهت تركيبات غذايى‏‌، از هر غذاى‏‌ ديگرى‏‌ با ساختار جسمانى‏‌ كودك تناسب بيش‏ترى‏‌ دارد، زيرا جنين در مدت نه ماه كه در رحم مادر مى‏‌زيسته از غذايى‏‌ تغذيه مى‏‌نموده كه به وسيله دستگاه گوارش مادر تهيه مى‏‌شد و بعد از تولد كودك همين دستگاه است كه شير توليد مى‏‌كند.

2. شير مادر به طور طبيعى‏‌ و خام به مصرف مى‏‌رسد، به همين جهت مواد خود را از دست نمى‏‌دهد، برخلاف شيرهاى‏‌ ديگر كه از لحاظ بهداشت بايد جوشيده شود و در نتيجه برخى‏‌ از مواد خود را از دست خواهد داد.

3. شير مادر به وسيله پستان مستقيماً وارد دهان كودك مى‏‌شود و با ظروف ديگر تماس ندارد، لذا از لحاظ بهداشتى‏‌ بر هر غذاى‏‌ ديگرى‏‌ ترجيح دارد.

4. شير مادر از ابتلا به ميكرب‏هاى‏‌ بيمارى‏‌زا، از قبيل: تب مالت، سل گاوى‏‌، اسهال شيرى‏‌ و ساير ميكرب‏ها مصونيت دارد، برخلاف شير حيوانات كه‏ احتمال ابتلا وجود دارد.

5. شير مادر هميشه تازه و با حرارت مناسب به مصرف مى‏‌رسد، برخلاف شيرهاى‏‌ ديگر كه امكان دارد در اثر ماندن فاسد شده باشند.

6. در شير مادر تقلب راه ندارد برخلاف ساير شيرها كه امكان تقلب است.

بدين جهات و جهات ديگر مى‏‌توان به طور قطع گفت كه شير مادر از هر غذاى‏‌ ديگرى‏‌ براى‏‌ كودك، سالم‏تر و مناسب‏تر مى‏‌باشد. بنابراين كودكانى‏‌ كه با شير مادر تغذيه شده‏اند غالباً از كودكان ديگر سالم‏تر بوده و در مقابل بيمارى‏‌ها مقاوم‏تراند و مرگ و مير آن‏ها نيز كمتر است. اغلب دانشمندان نيز همين مطلب را تأييد مى‏‌نمايند. يكى‏‌ از دانشمندان مى‏‌نويسد:

بهترين غذاى‏‌ كودك در اين دوره شير مادر است كه كليه مواد مورد نياز رشد را در بر دارد. شير مادر گرم، پاك و بدون ميكرب بوده، به راحتى‏‌ هضم شده و اثر نامساعدى‏‌ روى‏‌ دستگاه گوارش كودك ندارد. پروتئين، چربى‏‌ و مواد قندى‏‌ موجود در آن به قدرى‏‌ است كه مواد از دست رفته بدن كودك را جبران كرده و مقدارى‏‌ هم صرف رشد او مى‏‌شود. املاح شير مادر مانند: كلسيم، فسفر، آهن، مس، كوبالت، و غيره- صرف ساختمان استخوان‏ها، دندان‏ها، سيستم عصبى‏‌، عضلانى‏‌ و خون‏سازى‏‌ طفل مى‏‌گردد. مقدار املاح شير مادر به حدى‏‌ است كه آن را قابل هضم‏تر از شير گاو كرده است.

به علاوه پروتئين‏ها، چربى‏‌ها، مواد قندى‏‌، املاح و مواد ديگرى‏‌ مانند:

ويتامين‏ها، اجسام ايمنى‏‌زا، آنزيم‏ها و هورمون‏ها نيز در شير مادر يافت مى‏‌شوند كه در شير گاو يا وجود ندارد يا در اثر استريليزاسيون از بين مى‏‌روند.

 

در روده كودكانى‏‌ كه با شير مادر تغذيه مى‏‌كنند ميكرب‏هايى‏‌ موجود است كه ويتامين‏هاى‏‌ گروه‏B را تهيه كرده و اينها نيز به نوبه خود به سوخت‏و ساز مواد غذايى‏‌ كمك مى‏‌كنند. تجربه نشان مى‏‌دهد اطفالى‏‌ كه با شير مادر تغذيه مى‏‌شوند مقاومتشان در برابر عفونت بيش‏تر از آن‏هايى‏‌ است كه از شيرهاى‏‌ مصنوعى‏‌ استفاده مى‏‌كنند.[2] دانشمند ديگرى‏‌ مى‏‌نويسد:

1. شير مادر از نقطه نظر تركيبات آن كامل‏ترين غذا براى‏‌ نوزاد است.

2. هضم شير مادر راحت‏تر و سريع‏تر از شيرهاى‏‌ خشك انجام مى‏‌گيرد.

3. شير مادر استريل بوده و هميشه در دسترس نوزاد قرار دارد.

4. نوزادانى‏‌ كه با شير مادر تغذيه مى‏‌شوند كمتر مبتلا به قولنج يا ساير ناراحتى‏‌هاى‏‌ معده و دستگاه گوارش مى‏‌شوند.

5. اين نوع نوزادان كمتر مبتلا به سرماخوردگى‏‌ و عفونت گوش مى‏‌شوند.

6. نوزادان كمتر به بيمارى‏‌هاى‏‌ پوستى‏‌ ناشى‏‌ از آلرژى‏‌ مبتلا مى‏‌شوند.

7. مدفوع نوزادانى‏‌ كه با شير مادر تغذيه مى‏‌شوند نرم‏تر بوده و كمتر مبتلا به يبوست مى‏‌شوند.[3] ديگرى‏‌ مى‏‌نويسد:

 

مزاياى‏‌ شيردادن از پستان فراوان است:

1. براى‏‌ كودك شير انسان يك غذاى‏‌ ايده‏آل است و داراى‏‌ اكثر مواد لازم براى‏‌ رشد و نمو در ماه‏هاى‏‌ اول زندگى‏‌، با نسبتى‏‌ مناسب براى‏‌ هضم و جذب مى‏‌باشد. بايد به خاطر داشت كه شير گاو از بسيارى‏‌ جهات مهم با شير انسان فرق دارد. شير گاو 5/ 2 برابر شير انسان پروتئين دارد. ولى‏‌ وقتى‏‌ وارد معده مى‏‌شود به مولكول‏هاى‏‌ بزرگى‏‌ كه به آسانى‏‌ قابل هضم نيست تقسيم مى‏‌شود، برعكس پروتئين‏هاى‏‌ شير انسان در معده به سادگى‏‌ هضم و جذب مى‏‌گردند. هم چنين در مقدار قند آن‏ها نيز اختلاف بارزى‏‌ وجود دارد. شير انسان از نظر قند غنى‏‌ است. با اضافه كردن قند به شير گاو مى‏‌توان كمبود قند را جبران كرد، ولى‏‌ حقيقت اين است كه كيفيت شير انسان به صورتى‏‌ است كه آن را قابل هضم‏ترين غذا براى‏‌ نوزاد مى‏‌كند.

2. شير انسان معمولًا تميز است، اگر دقت لازم شود شير انسان عارى‏‌ از هرگونه ميكرب مضر است. علاوه براين، چون نيازى‏‌ به ذخيره كردن شير انسان نيست احتمال خراب شدن نيز وجود ندارد.

3. به دلايل فوق در نوزادانى‏‌ كه از شير مادر تغذيه مى‏‌شوند اختلالات معده و روده به ندرت حادث مى‏‌شود و يبوست كمتر معمول است. در صورتى‏‌ كه تغييراتى‏‌ در مدفوع ظاهر شود (تغيير در رنگ، نرمى‏‌ و غيره) جاى‏‌ هيچ گونه نگرانى‏‌ وجود ندارد و مسئله خود به خود رفع مى‏‌شود. در حالى‏‌ كه اگر تغييرى‏‌ در مدفوع نوزادى‏‌ كه از شير خشك تغذيه مى‏‌شود، پديد آيد حاكى‏‌ از اين است كه يكى‏‌ از تركيبات موجود در شير بيش از حد است و بايد نوع شير عوض شود.

4. در شير انسان كالرى‏‌ بيش‏ترى‏‌ وجود دارد. چنين كالرى‏‌اى‏‌ را نمى‏‌توان در فرمول شيرهاى‏‌ خشك گنجانيد. بنابراين، با شير مادر، كودك طبعاً غذاى‏‌ بيش‏ترى‏‌ دريافت مى‏‌دارد و سريع‏تر رشد مى‏‌كند.[4]

 

 

اسلام و شير مادر

 

اسلام نيز شير مادر را بهترين غذا براى‏‌ كودك و يك حق طبيعى‏‌ او مى‏‌داند.

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

هيچ شيرى‏‌ براى‏‌ كودك سودمندتر و پربركت‏تر از شير مادر نيست.[5] شير مادر به قدرى‏‌ در اسلام اهميت داشته كه براى‏‌ تشويق مادر ثواب‏هاى‏‌ زيادى‏‌ برايش در نظر گرفته شده است.

پيغمبر اسلام صلى‏‌ الله عليه و آله فرمود:

هنگامى‏‌ كه زن، بچه‏اش را شير مى‏‌دهد خداى‏‌ متعال در مقابل هر مرتبه‏اى‏‌ كه بچه از پستانش شير مى‏‌مكد ثواب آزاد كردن يك بنده كه از اولاد اسماعيل باشد به او عطا مى‏‌فرمايد و هنگامى‏‌ كه دوران شيرخوارگى‏‌ به اتمام رسيد، فرشته بزرگوار الهى‏‌ دست بر پهلوى‏‌ مادر نهاده مى‏‌گويد: زندگى‏‌ را از نو آغاز كن كه خداى‏‌ متعال گناهان گذشته‏ات را آمرزيد.[6] بنابراين، بانوانى‏‌ كه به تربيت صحيح فرزندان خويش علاقه دارند بايد تا حد امكان آن‏ها را با شير خودشان تغذيه نمايند و بدانند كه با اين كار به سلامت جسم و روان آن‏ها كمك خواهند كرد.

 

 

اسلام و تأثير شير

اسلام نوع شير را در كيفيت پرورش كودك مؤثر مى‏‌داند. از اين رو اولًا:

توصيه مى‏‌كند كه در موقع انتخاب همسر- كه مادر آينده فرزندتان خواهد بود- كاملًا دقت كنيد. زن عاقل، زيبا، خوش‏اخلاق، سالم و نيرومند را انتخاب كنيد تا فرزندانى‏‌ زيبا، نيرومند، سالم، هوشمند و خوش‏اخلاق داشته باشيد. ثانياً: تأكيد مى‏‌كند كه تا حد امكان كودك از شير مادر تغذيه شود و ثالثاً: مى‏‌گويد: اگر ناچار شديد براى‏‌ فرزندتان دايه بگيريد دقت كنيد عاقل، زيبا، خوش‏اخلاق و سالم باشد، چون شير به هر حال، در كيفيت پرورش كودك تأثير دارد. از باب نمونه به احاديث زير توجه كنيد:

پيامبر گرامى‏‌ اسلام فرمود:

از ازدواج با زن سفيه و احمق اجتناب كنيد، زيرا هم‏نشينى‏‌ با او يك بلا خواهد بود و فرزندانش نيز ضايع خواهند شد.[7] رسول خدا صلى‏‌ الله عليه و آله فرمود:

مواظب باشيد براى‏‌ شير دادن فرزندانتان از زن‏هاى‏‌ احمق و كم‏عقل استفاده نكنيد، زيرا شير، كودك را بر همين حال (حماقت) پرورش مى‏‌دهد.[8] اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

دقت كنيد كه چه كسى‏‌ فرزندان شما را شير مى‏‌دهد، زيرا كودك با همين وضع پرورش مى‏‌يابد.[9] حضرت باقر عليه السلام فرمود:

براى‏‌ شير دادن فرزندانتان، از زنان احمق استفاده نكنيد، زيرا شير سرايت دهنده است و بچه به شير، يعنى‏‌ به شيردهنده، در حماقت شبيه مى‏‌شود.[10] رسول خدا صلى‏‌ الله عليه و آله فرمود:

از زنان احمق و كسانى‏‌ كه چشمشان ضعيف و آبريز است، براى‏‌ شير دادن‏

فرزندانتان استفاده نكنيد، زيرا شير سرايت‏دهنده است.[11] اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

چنان كه در ازدواج سعى‏‌ مى‏‌كنيد زنان خوب را انتخاب كنيد، براى‏‌ شير دادن كودكان نيز سعى‏‌ كنيد زنان خوب را پيدا كنيد، چون شير طبيعت را تغيير مى‏‌دهد.[12] حضرت باقر عليه السلام فرمود:

فرزندت را به وسيله زن‏هاى‏‌ زيبا شير بده و در اين جهت از زنان زشت اجتناب كن، زيرا شير سرايت‏دهنده است.[13] امام باقر عليه السلام فرمود:

براى‏‌ شير دادن فرزندتان از زنان پاكيزه (دائم الوضوء) استفاده كنيد، زيرا شير سرايت‏دهنده است.[14]

 

تأثير غذا در شير

چون شير از غذاى‏‌ مادر درست مى‏‌شود، كميت و كيفيت آن، در چگونگى‏‌ شير او تأثير دارد، البته مزاج مخصوص بانوان نيز در اين جهت تأثير دارد.

بنابراين، مادران شيرده بايد به نوع غذاى‏‌ خود توجه داشته باشند. غذاى‏‌ مادر بايد متنوع و گوناگون باشد، از انواع ميوه‏ها، سبزى‏‌ها و حبوبات استفاده كند.

غذاهاى‏‌ مايع، مفيد است. به طور كلى‏‌ غذاى‏‌ مادر بايد كامل و از لحاظ مواد غذايى‏‌ غنى‏‌ باشد، تا هم خودش سالم بماند و هم شيرش غنى‏‌ باشد. در تهيه برنامه غذايى‏‌ مادر مى‏‌توانيد از كتاب‏هاى‏‌ غذاشناسى‏‌ و كتاب‏هاى‏‌ مربوط به بهداشت مادران شيرده استفاده نماييد.

 

يكى‏‌ از كارشناسان غذايى‏‌ مى‏‌نويسد:

كارشناسان غذايى‏‌ به مادران بچه شيرده توصيه مى‏‌كنند كه از همه غذاها به مقدار كم گاه‏گاه استفاده كنند؛ مخصوصاً باقلا، نخود، لوبيا، شير، كره تازه، نارگيل، زيتون، گردو، بادام، ميوه‏هاى‏‌ شيرين و آبدار مانند: خربزه، هندوانه، گرمك، طالبى‏‌، گلابى‏‌ و غيره.[15] يكى‏‌ ديگر از دانشمندان مى‏‌نويسد:

مقدار شير مادر با رژيم غذايى‏‌، تعادل عاطفى‏‌ و خواب كافى‏‌ بستگى‏‌ دارد. مادر شيرده احتياج به غذايى‏‌ پرمحتوا دارد، چون غذا منبع اصلى‏‌ شير است. رژيم غذايى‏‌ او بايد حاوى‏‌ گوشت، ماهى‏‌، سبزى‏‌، لبنيات؛ به خصوص پنير، آرد و حبوبات باشد. ويتامين‏ها از طريق سبزى‏‌هاى‏‌ خام و ميوه‏ها به بدن مادر مى‏‌رسند. حجم مايعاتى‏‌ كه مادر در دوره شير دادن مصرف مى‏‌كند بايد يك ليتر بيش‏تر از مواقع ديگر باشد. چاى‏‌ شيرين با شير، شير تخمير شده و شير اسيدينيه از بهترين نوشابه‏ها هستند.[16] ديگرى‏‌ مى‏‌نويسد:

مادران شيرده اشتهاى‏‌ بيش‏ترى‏‌ نسبت به مادرانى‏‌ كه شير خود را خشك كرده‏اند، دارند، زيرا مادران شيرده بايستى‏‌ غذاى‏‌ بيش‏ترى‏‌ بخورند تا بتوانند مواد غذايى‏‌ از دست رفته به وسيله شير را جبران و جاى‏‌گزين نمايند. در اين‏ دوران، مادر بايستى‏‌ از مواد غذايى‏‌اى‏‌ كه داراى‏‌ ميزان سرشارى‏‌ از پروتئين و كلسيم مى‏‌باشد استفاده نمايد: شير، لبنيات، گوشت و تخم‏مرغ از بهترين مثال آن‏هااست. در واقع رژيم غذايى‏‌ شما با توجه به نكات فوق همان رژيم دوران حاملگى‏‌ خواهد بود.

كافى‏‌ بودن مقدار كلسيم در رژيم غذايى‏‌ داراى‏‌ اهميت زيادى‏‌ است، زيرا نوزاد براى‏‌ استخوان‏سازى‏‌ خود احتياج به مقدار زيادى‏‌ كلسيم دارد كه از راه شير به او خواهد رسيد.[17] ديگرى‏‌ مى‏‌نويسد:

مادران شيرده بايد به اندازه كافى‏‌ غذا بخورند ولى‏‌ از زياده روى‏‌ در استعمال غذاهايى‏‌ مانند گوشت و تخم‏مرغ خوددارى‏‌ نمايند، هم‏چنين از استعمال موادى‏‌ مانند پياز، مارچوبه، سير، گوشت شكار و گوشت‏هاى‏‌ مانده كه در تركيبات شير تغييراتى‏‌ به وجود مى‏‌آورند مطلقاً بايستى‏‌ خوددارى‏‌ نمايند.

بهترين غذاها براى‏‌ مادران شيرده عبارت است از: اقسام كباب‏ها، آبگوشت، آش، سوپ سبزى‏‌، انواع لبنيات، ماهى‏‌ تازه، مغز كله، سيب‏زمينى‏‌، انواع سبزى‏‌هاى‏‌ تازه، حبوبات، اقسام ميوه‏ها و غيره. غذاهايى‏‌ مانند ميوه‏هاى‏‌ خام و كاهو نيز به علت داشتن ويتامين‏هايى‏‌ كه وارد شير مى‏‌شوند بسيار مفيد مى‏‌باشند.[18]

 

برنامه شير

 

در بين كارشناسان اختلاف است كه آيا شير دادن كودك نياز به تنظيم برنامه‏ دارد يا نه؟ در اين جا دو نظر وجود دارد: يك دسته عقيده دارند كه تنظيم يك برنامه منظم براى‏‌ شير دادن كودك، هم به صلاح خود اوست و هم به نفع پدر و مادرش و براى‏‌ آن مزايايى‏‌ را ذكر كرده‏اند؛ از جمله:

1. بدين وسيله كودك عادت مى‏‌كند كه در رأس ساعت‏هاى‏‌ معين شير بخورد و در نتيجه از همين زمان به رعايت نظم و ترتيب عادت مى‏‌كند و در زندگى‏‌ آينده نيز به رعايت نظم مقيد خواهد بود.

2. از همين زمان مى‏‌فهمد كه زندگى‏‌، حساب دارد و نبايد خواسته‏هايش را با داد و قال و گريه و زارى‏‌ و ايجاد مزاحمت بر ديگران تحميل كند.

3. بدين وسيله صبر و تحمل در برابر خواسته‏ها را مى‏‌آموزد و عملًا تمرين مى‏‌كند.

4. با رعايت نظم، سلامت دستگاه گوارش بهتر تضمين مى‏‌شود، زيرا هضم شدن غذا نياز دارد كه مدت معينى‏‌ در معده بماند و بهتر است در اين مدت غذاى‏‌ ديگرى‏‌ وارد نشود تا غذاى‏‌ سابق خوب هضم شود. لذا در صورتى‏‌ كه بدون نظم و حساب غذاهاى‏‌ متعدد در معده متراكم گردد، هضم آن‏ها برايش دشوار خواهد بود و از اين طريق امكان دارد به بيمارى‏‌هاى‏‌ دستگاه گوارش مبتلا گردد.

5. در صورتى‏‌ كه كودك عادت كند منظم شير بنوشد پدر و مادرش نيز در آسايش خواهند بود.

صاحبان اين عقيده با اين قبيل توجيهات، ترجيح مى‏‌دهند كه كودك با برنامه منظم و در رأس ساعت‏هاى‏‌ معين تغذيه شود.

امّا گروهى‏‌ ديگر اين عقيده را نمى‏‌پسندند و رعايت برنامه دقيق را نه تنها لازم نمى‏‌دانند، بلكه آثار سوئى‏‌ را نيز برايش ذكر نموده‏اند.

آن‏ها مى‏‌گويند: لازم نيست براى‏‌ تغذيه كودك برنامه دقيقى‏‌ را به اجرا بگذاريد، خود كودك هر وقت گرسنه شد به وسيله گريه آن را اظهار مى‏‌دارد و در اين جا مادر بايد فوراً به او شير بدهد و براى‏‌ آن منافعى‏‌ را برشمرده ‏اند:

1. در چنين صورتى‏‌ بهتر احساس امنيت مى‏‌كند و نگرانى‏‌ و اضطراب ندارد.

2. به مادر و اطرافيان، خوش‏بين و اميدوار مى‏‌شود و مى‏‌داند كه در هنگام نياز، به يارى‏‌اش مى‏‌شتابند.

3. چون هنگام گرسنگى‏‌ فوراً به او مى‏‌رسند احساس كمبود نمى‏‌كند تا جزع و فزع به راه بيندازد و بى‏‌قرارى‏‌ نمايد.

با اين قبيل توجيهات اظهار مى‏‌دارند كه بهتر است موضوع شير دادن و روش آن به مادران واگذار شود، خود آن‏ها بهتر مى‏‌دانند چه كنند و به چه طريق بچه خود را شير بدهند.

بنابراين، هر يك از اين دو گروه براى‏‌ توجيه عقيده خود مطالبى‏‌ را گفته‏اند، ليكن به عقيده ما نظر اول گرچه اجرايش كمى‏‌ دشوار به نظر مى‏‌رسد امّا هم از لحاظ بهداشت كودك، هم از جهت تربيت اخلاقى‏‌ او و هم از جهت آسايش مادر بر نظر دوم ترجيح دارد. درست است كه طبق نظر دوم، هنگام گرسنگى‏‌ كودك، مادر فوراً به يارى‏‌اش مى‏‌شتابد و طفل نيازى‏‌ به جزع و فزع ندارد و به مادر و اطرافيانش خوش‏بين خواهد بود، ليكن كودك با همين وضع عادت مى‏‌كند، وقتى‏‌ هم بزرگ شد و خواست در بين اجتماع زندگى‏‌ كند از همه توقع دارد مانند مادر تسليم خواسته‏هايش باشند، در صورتى‏‌ كه ديگران چنين تعهدى‏‌ را ندارند، در نتيجه براى‏‌ رسيدن به هدف به داد و فرياد و در صورت امكان به زور متوسل مى‏‌شود و اگر به نتيجه نرسيد خودش را محروم و شكست خورده و ديگران را بى‏‌عاطفه مى‏‌شمارد.

بهتر است كودك از همان اول به رعايت نظم عادت كند و بداند كه زندگى‏‌ دنيا بى‏‌حساب و كتاب نيست و هميشه بر طبق ميل انسان نخواهد بود. به علاوه، با رعايت بهداشت و نظم و ترتيب حساب شده، غذا خوردن نه تنها براى‏‌ افراد بزرگ سودمند مى‏‌باشد، بلكه براى‏‌ دستگاه ظريف و تازه كار گوارش كودك نيز مفيد و ضرورى‏‌ خواهد بود كه تخلف از آن ممكن است موجب بروز اختلالاتى‏‌ گردد.

اسلام نيز پرخورى‏‌ و زياده‏روى‏‌ در غذا خوردن را مذموم مى‏‌شمارد:

پيامبر اكرم صلى‏‌ الله عليه و آله فرمود:

از پرخورى‏‌ خوددارى‏‌ كنيد كه شكم (معده) را فاسد مى‏‌كند، موجب بيمارى‏‌ مى‏‌شود و باعث كسالت در عبادت مى‏‌گردد.[19] اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

هميشه سير بودن موجب انواع بيمارى‏‌ها مى‏‌شود.[20] به مصلحت كودك است كه از همان آغاز، به پرخورى‏‌ و از سرسيرى‏‌ غذاخوردن عادت نكند.

بنابراين، با برنامه منظم شيرخوردن، هم براى‏‌ سلامت جسمِ كودك مفيد است و هم براى‏‌ تربيت صحيح اخلاقى‏‌ او سودمند خواهد بود.

راسل مى‏‌نويسد:

امروزه هر مادر تربيت شده‏اى‏‌ به حقايق ساده‏اى‏‌ در مورد بچه‏دارى‏‌ معرفت دارد؛ مثلًا مى‏‌داند كه مقيد بودن به تغذيه طفل در فاصله‏اى‏‌ منظم، نه هرگاه كه گريه كند، چقدر مهم است. اين قيد از اين جهت پيدا شده است كه براى‏‌ هضم غذاى‏‌ طفل سودمندتر است و همين خود كافى‏‌ترين و كامل‏ترين دليل به شمار مى‏‌رود. به علاوه از نظر تربيت اخلاقى‏‌ هم مطلوب مى‏‌باشد، زيرا كودكان شيرخوار خيلى‏‌ بيش از آنچه اشخاص بالغ و بزرگ تصور مى‏‌كنند محيل و مكار هستند. اين كودكان وقتى‏‌ ببينند كه گريه كردن نتايجى‏‌ بس مطلوب‏تر به بار مى‏‌آورد البته همان روش را به كار مى‏‌بندند و بعداً همين كه ببينند عادت به شكوه و زارى‏‌ به جاى‏‌ اين كه آنان را مشمول نوازش كند، منفور مى‏‌سازد، تعجب و تكدر را پيشه مى‏‌كنند و دنيا به چشم آن‏ها سرد و خشك و بى‏‌روح مى‏‌آيد.[21] دكتر جلالى‏‌ مى‏‌نويسد:

اگر طبق دستور پزشك متخصص، برنامه منظم براى‏‌ شيرخوردن او تعيين شود تمايل عادت به اين كار در او پيدا مى‏‌شود و خود عادت سبب مى‏‌گردد كه اولًا:

رفتارها و عكس‏العمل‏هاى‏‌ مربوط به آن عادت مادران را از حالت سيرى‏‌ و گرسنگى‏‌ طفل آگاه نمايد و ثانياً: چون بسيارى‏‌ از اعمال روزانه هر فرد طبق عادت بايد صورت گيرد همين شير خوردنِ منظم، پايه خوبى‏‌ براى‏‌ عادت بعدى‏‌ اوست.[22] در كيفيت تنظيم برنامه و فاصله بين دفعات شير دادن نيز در بين كارشناسان كمى‏‌ اختلاف نظر وجود دارد: گروهى‏‌ عقيده دارند كه خوب است هر چهار ساعت يك بار به كودك شير داده شود. بعضى‏‌ ديگر فاصله سه ساعت يا سه ساعت ونيم را پيشنهاد مى‏‌كنند. دسته ديگر مى‏‌گويند: در سه ماه اول فاصله سه ساعت مناسب است بعد از آن چهار ساعت. ولى‏‌ همه آن‏ها گفته‏اند: در شب‏ها بايد فاصله بيش‏تر باشد؛ شش يا پنج ساعت. ولى‏‌ همه توصيه مى‏‌كنند در هر مرتبه بايد آن قدر به كودك شير داد كه كاملًا سير گردد و پستان مادر را جواب گويد.

 

در خاتمه تذكر چند نكته را ضرورى‏‌ مى‏‌دانيم:

1. چون همه كودكان از جهت بنيه جسمانى‏‌ و دستگاه گوارشى‏‌ در شرايط يكسانى‏‌ نيستند، و ممكن است در شرايط مختلف، احوال گوناگونى‏‌ پيدا كنند، خوب است مادران در تنظيم برنامه شير، با يك پزشك كودك مشورت و طبق دستورالعمل او رفتار كنند.

2. اين كه گفته شد: كودك را بايد برطبق برنامه تنظيم شده شير داد، بدين معنا نيست كه بايد درست در رأس ساعت معين و بدون كم و زياد به او شير داد، حتى‏‌ اگر مثلًا نيم‏ساعت جلوتر گرسنه شد و گريه كرد بايد در برابرش مقاومت نمود و صبر كرد تا ساعت شيرخوردن به طور دقيق فرا رسد، بلكه مقصود پيروى‏‌ از يك برنامه منسجم و مرتب تقريبى‏‌ و نسبى‏‌ است كه تقديم يا تأخير چند دقيقه در بعض شرايط و اوقات لطمه‏اى‏‌ به آن نمى‏‌زند.

3. شايد بعضى‏‌ از بانوان تقيد به يك برنامه منظم در شيردادن را امرى‏‌ بسيار دشوار و ناسازگار با عواطف مادرى‏‌ بدانند و از اجراى‏‌ آن شانه خالى‏‌ كنند، ليكن اين مادران بايد توجه داشته باشند كه اگر تصميم بگيرند و از آغاز امر، نوزاد را بر طبق برنامه شير بدهند به تدريج با چنين برنامه‏اى‏‌ عادت مى‏‌كند و پيروى‏‌ از آن دشوار نخواهد بود.

 

كافى‏‌ نبودن شير مادر

اگر شير مادر به مقدارى‏‌ نيست كه بچه‏اش را سير كند باز هم نبايد او را از شير مادر محروم سازد و به طور كلى‏‌ از شيرهاى‏‌ ديگر استفاده كند. بلكه هر مقدار شير دارد به او بدهد و كمبود آن را با شيرها و غذاهاى‏‌ ديگر جبران كند.

بعد از شير مادر بهتر است براى‏‌ تغذيه كودك از شير گاو كه تا حدى‏‌ شبيه شير مادر است استفاده كرد، در اين صورت بايد به نكته‏هاى‏‌ زير توجه فرماييد:

1. چون شير گاو غليظتر از شير مادر است بايد مقدارى‏‌ شكر و آب جوشيده به آن اضافه شود به حدى‏‌ كه شبيه شير مادر گردد.

2. شير را مدت بيست دقيقه بجوشانيد تا اگر ميكربى‏‌ دارد كشته شود.

3. مواظب باشيد شيرى‏‌ كه به بچه داده مى‏‌شود نه زياد گرم و نه زياد سرد باشد، بلكه در حد حرارت شير مادر.

4. سعى‏‌ كنيد تا حد امكان از شير تازه و سالم استفاده كنيد.

5. هر دفعه كه بچه را شير مى‏‌دهيد شيشه را با آب گرم بشوييد، مبادا شير در آن بماند و فاسد گردد.

6. بچه را در بغل بگيريد و طورى‏‌ او را شير بدهيد كه گويا از پستان شير مى‏‌خورد تا از دامان گرم و عاطفه مادرى‏‌ نيز برخوردار شود.

اگر مى‏‌خواهيد از شير خشك استفاده كنيد لازم است در اين باره با پزشك كودك مشورت كنيد و با دستور او نوع شير را انتخاب نماييد، چون شير خشك داراى‏‌ انواع گوناگونى‏‌ است كه همه آن‏ها، براى‏‌ هر بچه و در هر سن، تناسب و سازگارى‏‌ ندارد. تنها پزشك مى‏‌تواند شما را در انتخاب نوع شير و مقدار آن يارى‏‌ كند. اگر بعد از استفاده، احساس كرديد كه به مزاج بچه شما سازگار نيست حتماً به پزشك مراجعه كنيد تا نوع ديگرى‏‌ را انتخاب كند.

 

ممنوعيت از شير مادر

 

در عين حال كه شير مادر براى‏‌ كودك از هر غذاى‏‌ ديگر مفيدتر مى‏‌باشد، امّا در چند مورد بايد بچه را از شير مادر محروم ساخت:

1. در صورتى‏‌ كه مادر مبتلا به يكى‏‌ از بيمارى‏‌هاى‏‌ واگير، مانند سل باشد.

2. در صورتى‏‌ كه مادر مبتلا به بيمارى‏‌ خطرناكى‏‌ باشد كه پزشك شير دادن را برايش مضر بداند، مانند بيمارى‏‌ قلب يا كم‏خونى‏‌ شديد.

3. مادرى‏‌ كه مبتلا به جنون يا بيمارى‏‌ صرع است.

4. مادران الكلى‏‌ يا معتاد به استعمال مواد مخدر.

در اين گونه موارد بايد بچه را از شير مادر محروم ساخت و براى‏‌ تغذيه او از شيرهاى‏‌ ديگر استفاده كرد.

 

كمك شير

در طول سال اول و دوم زندگى‏‌ كودك غذاى‏‌ اصلى‏‌ او شير مى‏‌باشد كه بايد تا پايان سال دوم ادامه يابد، زيرا غذايى‏‌ كامل و متناسب با دستگاه گوارش او است، نبايد غذاى‏‌ او منحصر به شير باشد بلكه بايد به تدريج با غذاهاى‏‌ ديگر نيز آشنا شود و از آن‏ها استفاده كند. بايد كم‏كم كودك را از ماه سوم به بعد با غذاهاى‏‌ ديگر آشنا ساخت. غذاى‏‌ او بايد ساده، كامل و مايع باشد. انواع آب ميوه مفيد است.

مى‏‌توانيد سبزى‏‌ها را بپزيد و آب آن‏ها را به كودك بدهيد. سوپ استخوان با هويج فرنگى‏‌ براى‏‌ تأمين كلسيم و رشد و تقويت استخوان‏ها بسيار لازم و مفيد مى‏‌باشد. مى‏‌توانيد از سيب‏زمينى‏‌ و تخم‏مرغ آب‏پز، بيسكويت، پنير تازه، كره، برنج پخته، آب‏گوشت، گوشت مرغ، ميوه‏هاى‏‌ تازه، عصاره غلات، فرنى‏‌ و كمپوت ميوه‏ها استفاده كنيد. مقدار كمى‏‌ از روغن ماهى‏‌ نيز مفيد و لازم است.

غذاى‏‌ كودك بايد متنوع، ساده، سبك و متناسب با دستگاه گوارش و طبق نياز او باشد، نه زيادتر. در آغاز بايد از غذاهاى‏‌ مايع و بسيار كم استفاده كرد و به‏ تدريج مقدارش را اضافه كرد و از نوع سنگين‏تر استفاده نمود. وقتى‏‌ دندان در آورد مى‏‌تواند از غذاهاى‏‌ جويدنى‏‌ نيز استفاده كند. ولى‏‌ در تمام اين مراحل شير مهم‏ترين غذاى‏‌ كودك خواهد بود.

 

از شير گرفتن‏

كودك مدت دو سال شير مى‏‌خورد و اين حق طبيعى‏‌ او است كه خداى‏‌ متعال مقرر نموده است.

خدا در قرآن مى‏‌فرمايد:

مادران دو سال تمام به بچه‏ هاى‏‌ خود شير مى‏‌دهند، اگر بخواهند كه شير تمام بدهند.[23]

 

امام صادق عليه السلام فرمود:

حداقل دوران شيرخوارگى‏‌ 21 ماه است كه اگر زودتر او را از شير بگيرند به وى‏‌ ستم شده است.[24] در صورتى‏‌ كه مادر عذرى‏‌ ندارد بايد دو سال و حداقل 21 ماه به بچه ‏اش شير بدهد، امّا بعد از پايان دو سال مى‏‌توان بچه را از شير گرفت. امّا از شير گرفتن بچه كار چندان سهل و آسانى‏‌ هم نيست، زيرا مدت دو سال با شير مادر عادت كرده و ترك عادت دشوار است. مسلماً تا چند روز ناسازگارى‏‌ و جزع و فزع خواهد كرد؛ حتى‏‌ ممكن است اعتماد خود را نسبت به مادر از دست داده و بدبين شود.

و همين موضوع مى‏‌تواند در روح و روانش آثار سويى‏‌ بگذارد.

بنابراين، بايد قبلًا مقدمات كار را فراهم ساخت و كودك را براى‏‌ ترك شير خوردن آماده كرد. مادران كاردان در طول دو سال به تدريج بچه را با غذاهاى‏‌ ديگر آشنا مى‏‌سازند و در ماه‏هاى‏‌ آخر كم‏كم از دفعات شير دادن مى‏‌كاهند و به جاى‏‌ آن به او غذا مى‏‌دهند. به طورى‏‌ كه در ماه آخر، شير خوردن به حداقل رسيده و به طور طبيعى‏‌ مى‏‌تواند از شير خوردن صرف‏نظر كند. مادر مى‏‌تواند پستانش را سياه كند يا نوك پستان را تلخ نمايد تا كودك خود به خود به شير بى‏‌رغبت گردد. سعى‏‌ كنيد بچه را به چيزهاى‏‌ ديگر مشغول سازيد تا از شير خوردن منصرف شود. امّا هيچ‏گاه او را از لولو و چيزهاى‏‌ ديگر نترسانيد، چون ممكن است در جسم و جان او آثار سويى‏‌ بگذارد كه بعداً نتيجه‏اش ظاهر شود. به هر حال با صبر و استقامت و تدبير مى‏‌توان به خوبى‏‌ كودك را از شير گرفت و غذاهاى‏‌ ديگر را جايگزين ساخت بدون اين كه آثار بدى‏‌ به وجود آيد.

در خاتمه لازم است به مادران يك نكته مهم را تذكر دهيم:

قبلًا كودك شما بخش عظيمى‏‌ از مواد غذايى‏‌ مورد نياز خود را از شير دريافت مى‏‌كرد، بعد از اين كه از شير گرفته شد اين منبع را از دست خواهد داد. بنابراين، تنظيم برنامه غذايى‏‌ او بايد به گونه‏اى‏‌ باشد كه همه نيازهاى‏‌ او را تأمين كند. مواد مورد نياز او عبارت‏اند از:

1. مواد قندى‏‌ مانند: ميوه‏هاى‏‌ تازه، غلات، نان، سيب‏زمينى‏‌ و ساير مواد قندى‏‌ و نشاسته‏اى‏‌.

2. مواد چربى‏‌ مانند: انواع روغن، كره، خامه.

3. مواد پروتئينى‏‌ مانند: تخم مرغ، گوشت، ماهى‏‌، مرغ و شير.

4. مواد معدنى‏‌ كه در انواع سبزى‏‌ها و پنير وجود دارد.

انواع ويتامين‏ها كه در انواع ميوه‏ها، مركبات، سبزيجات، حبوبات و روغن ماهى‏‌ وجود دارند.

ما، در اين جا نمى‏‌توانيم به تفصيل در باره خواص غذاها بحث كنيم، ولى‏‌ شما مى‏‌توانيد از كتاب‏هايى‏‌ كه در اين زمينه تأليف شده استفاده كنيد، ليكن به طور اجمال ياد آور مى‏‌شويم كه غذاى‏‌ كودك شما بايد متنوع باشد.[25]

 

[1]. نحل( 16) آيه 78.
[2]. كودك خود را بشناس، ص 48.
[3]. آنچه را بايد مادران باردار بدانند، ص 245.
[4]. مادر باردار، ص 183.
[5]. وسائل ‏الشيعه، ج 15، ص 175:« ما من لَبنٍ رُضِعَ به الصبيُّ أعظمُ بركةً عليه من لَبنِ أمّه».
[6]. همان، 175:« فإذا أرضعت كان لها بكلّ مصّة كعِدل عِتق محرّر من ولد إسماعيل؛ فإذا فَرِغت من رضاعِه ضرب ملك كريم على‏‌ جنبها، و قال: استَأنفي العملَ فقد غُفِرلك».
[7]. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 538:« و إيّاكم و تزويجَ الحَمقاء فإنّ صحبتَها بلاءٌ و ولدَها ضياعٌ».
[8]. همان، ص 624:« إيّاكم أن تَسترضِعوا الحمقاءَ فإنّ اللبن ينشئه على‏‌ ذلك».
[9]. وسائل‏الشيعه، ج 15، ص 188:« انظَروامن يُرضِعُ أولادكم فإن الولد يَشُبّ‏عليه».
[10]. همان:« لاتَسترضعِوا الحَمقاء فإنّ اللبن يَعدي و إنّ الغلام ينزع إلى‏‌ اللبن، يعني إلى‏‌ الظئر في الرعونة و الحمق».
[11]. همان:« لاتَسترضعوا الحمقاء ولا العمشاء فإنّ اللبن يعدي».
[12]. همان:« عليّا عليه السلام كان يقول: تخيّروا للرضاع كما تخيّرون للنكاح فإنّ الرضاع يغيّر الطباعَ».
[13]. همان، ص 189:« استرضِعْ لولدك بلبن الحسانِ و إيّاك و القبائح فإنّ اللبن يعدي».
[14]. همان، ص 185:« عليكم بالوَضّاءِ من الظُؤْرَةِ فإنّ اللبن يعدي».
[15]. اعجاز خوراكى‏‌ها، ص 251- 265.
[16]. كودك خود را بشناس، ص 50.
[17]. مادران باردار، ص 249.
[18]. پرورش كودك، ص 25.
[19]. مستدرك الوسائل، ج 3، ص 80:« إيّاكم و البطنةَ فإنّها مُفسِدةُ للبطنِ و مورثةٌ للسُقم و مُكسِلةٌ عن العبادة».
[20]. همان، ص 82:« إدمان الشَبعِ يُورِث أنواعَ الوَجعِ».
[21]. در تربيت، ص 78.
[22]. روانشناسى‏‌ كودك، ص 224.
[23]. بقره( 2) آيه 233:\i« وَالوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ».
[24]. وسائل‏الشيعه، ج 15، ص 177:« الرضاعُ واحد و عشرون شهراً، فما نَقَص فهوجور على‏‌ الصبيّ».
[25] امينى‏‌، ابراهيم، اسلام و تعليم و تربيت، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‏‌ حوزه علميه قم) - قم، چاپ: سوم، 1387.