ديدگاه اسلام‏



ديدگاه اسلام‏



اسلام نيز طبيعت و آفرينش ويژه انسان را در كيفيت ظهور و بروز اخلاقيات گوناگون مؤثر و خُلق را يك نوع بخشش الهى‏‌ مى‏‌داند كه در فطرت و نهاد انسان‏ها نهاده شده و طبعاً به سوى‏‌ آن تمايل دارند.

امام صادق عليه السلام در اين باره فرموده:

«إنّ الخُلقَ منيحةٌ يَمنحُها اللّهُ عزّوجل خَلقَه،: فمنه سجيّة، و منه نيّة». فقلت:

فأيّتها أفضل؟ فقال: صاحبُ السجّيةِ، هو مَجبولٌ لايَستطيع غيرَه، و صاحب النيّةِ يَصبِرُ على‏‌الطاعةِ تَصَبُّراً، فهو أفضلهما».[1]

خُلق يك عطيه الهى‏‌ است كه خدا به هر كس خواست عطا مى‏‌كند. برخى‏‌ از اخلاقيات، فطرى‏‌ و طبيعى‏‌ هستند و برخى‏‌ ديگر، از روى‏‌ قصد صادر مى‏‌شوند.

راوى‏‌ گفت: كدام افضل اند؟ امام فرمود: شخصى‏‌ كه خلق در طبيعت او نهاده شده بايد آن را انجام دهد و نمى‏‌تواند آن را تغيير دهد، امّا كسى‏‌ كه از روى‏‌ نيت كارى‏‌ را انجام مى‏‌دهد، بايد براى‏‌ انجام دادن آن كوشش كند و صبر و بردبارى‏‌ نشان دهد، بنابراين، دومى‏‌ افضل خواهد بود.

پيامبر صلى‏‌ الله عليه و آله نيز مى‏‌فرمايد:

«إذا سَمِعْتُم بَجَبلٍ زال عن مَكانِهِ فَصَدِّقُوا و إذا سَمِعْتُم بِرَجُلٍ زال عن خلقِهِ فلاتصدّقُوا فإنّه يَصير إلى‏‌ ما جبّل عليه».[2]

اگر شنيديد كوهى‏‌ از جاى‏‌ خود كنده شده باور كنيد، ولى‏‌ اگر شنيديد كه مردى‏‌ از خلق (طبيعى‏‌) خود دست برداشته تصديق نكنيد، زيرا ممكن است به حال طبيعى‏‌ خود برگردد.

شايد از اخبارِ طينت نيز همين معنا استفاده شود.[3] از اين قبيل احاديث استفاده مى‏‌شود كه برخى‏‌ از اخلاقيات در طبيعت و آفرينش بعضى‏‌ انسان‏ها نهاده شده كه تغيير آن‏ها بسيار دشوار و به طور عادى‏‌ غير مقدور مى‏‌نمايد.

ولى‏‌ اسلام تعليم و تربيت انسان‏ها و تغيير و اصلاح صفات و تزكيه و تهذيب نفوس را امرى‏‌ ممكن مى‏‌داند، به همين جهت پيامبر اسلام صلى‏‌ الله عليه و آله تزكيه نفوس را در رأس برنامه‏هاى‏‌ خود قرار داده است.

خدا در قرآن مى‏‌فرمايد:

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلى‏‌ المُؤمِنِينَ إِذ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى‏‌ ضَلالٍ مُبِينٍ»[4]

لذا رسول خدا صلى‏‌ الله عليه و آله مى‏‌فرمود: «

إنّما بُعِثتُ لأُتمِّمَ مكارمَ الأخلاقِ».[5]

چون تزكيه و اصلاح نفوس امكان داشته است. قرآن نيز مى‏‌فرمايد: «وَنَفْسٍ وَما سَوّاها* فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها* قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها* وَقَدْ خابَ مَنْ دَسّاها»[6]

بنابراين آيات و احاديث متعددى‏‌ وجود دارند كه به مكارم الاخلاق دستور داده و از رذايل برحذر مى‏‌دارند. از همه اينها استفاده مى‏‌شود كه تزكيه نفوس و اصلاح اخلاق امكان‏پذير است وگرنه همه اين تلاش‏ها و توصيه‏ها لغو خواهد بود.[7]

 

[1]. كافى‏‌، ج 2، ص 101.
[2]. نهج ‏الفصاحه، ص 41.
[3]. بحارالأنوار، ج 67، ص 77- 129.
[4]. آل عمران( 3) آيه 164.
[5]. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 282.
[6]. الشمس( 91) آيات 7- 10.
[7] امينى‏‌، ابراهيم، اسلام و تعليم و تربيت، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‏‌ حوزه علميه قم) - قم، چاپ: سوم، 1387.