عیب‌جویی

عیب‌جویی

عیب‌جویی از مردم، یکی از عادت‌های زشت و مذموم است. مردم از اشخاصِ عیب‌جو تنفر دارند و از همنشینی با آنان گریزانند. عیب‌جویی باعث عقده و کینه می‌شود، دوستی‌ها را بر هم می‌زند و در بینشان دشمنی می‌اندازد. عیب‌جویی اگر در غیاب افراد انجام گیرد، غیبت نامیده می‌شود و اگر در حضورشان باشد، سرزنش می‌باشد. دین مقدس اسلام این عادت زشت را یکی از گناهان بزرگ شمرده و ده‌ها حدیث دراین‌باره صادر شده است؛ از باب نمونه:

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن خطبه‌ای با صدای بلند فرمود: ای کسانی که با زبان اظهار ایمان می‌کنید، ولی ایمان داخل قلبتان نشده است، از مسلمانان غیبت و بدگویی نکنید و درصدد جست‌وجوی عیوبشان نباشید. زیرا هر کس درصدد جست‌وجوی عیوب برادرش برآید، خدا عیوبش را آشکار و در نزد مردم رسوایش می‌سازد.[1]

امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس که درباره مؤمن چیزی بگوید تا آبرویش را بریزد، خدا او را از دوستی خود خارج می‌سازد و به دوستی شیطان وارد می‌گرداند و شیطان نیز او را قبول نمی‌کند.[2]

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

هر کس از زن یا مرد مسلمان غیبت و بدگویی کند، خدا تا چهل روز نماز و روزه‌اش را قبول نخواهد کرد، مگر این‌که صاحب غیبت از او راضی گردد.[3]

امام صادق علیه السلام فرمود:

غیبت و بدگویی حرام است و نیکی‌ها را نابود می‌کند، چنان‌که آتش هیزم را می‌سوزاند.[4]

متأسفانه این گناه بزرگ به صورت یک امر عادی درآمده و به اصطلاح نقل مجالس شده است. زشتی‌اش را از دست داده و اکثر افراد بدان معتاد شده‌اند. پدر از مادر و مادر از پدر و هر دو، از همسایگان و خویشان بدگویی و عیب‌جویی می‌کنند. کودکان معصوم هم این خوی زشت را در خانواده و از پدران و مادران می‌آموزند و بدان عادت می‌نمایند و از خودشان و کودکان دیگر بدگویی و عیب‌جویی می‌کنند، به‌طوری معتاد می‌شوند که وقتی بزرگ شدند، ترک عادت برایشان بسیار دشوار خواهد بود.

بعضی از پدران و مادران نادان، حتی از فرزندان خودشان عیب‌جویی و بدگویی می‌کنند، با این‌که آن‌ها باید پوشاننده عیوب فرزندانشان باشند، عیبی را که در فرزندشان سراغ دارند را به‌طور شوخی و گاهی در مواقع خشم و غضب بازگو می‌کنند و به رخ او می‌کشند. غالب افراد هم که بی‌عیب نیستند.

ممکن است در حال خشم و عصبانیت این قبیل الفاظ از پدر و مادر صادر شود:

سیاه زشت، لاغر مردنی، دراز بی‌عقل، کوتولوی بدجنس، دماغ گنده، دهان گشاد، شکم گنده، دندان گرازی، حاجی لک‌لک، لوچ زشت، چشم نخودی، شل وامانده و ...

بالأخره پدر یا مادر ممکن است عیبی را در فرزندانشان ببینند و در حال عصبانیت بازگو کنند؛ این عمل چند عیب بزرگ دارد:

1. کودکان این خوی زشت را عملًا از پدر و مادر یاد می‌گیرند و درباره برادران، خواهران و سایر کودکان و بزرگان انجام خواهند داد.

2. از پدر و مادر عقده و کینه پیدا می‌کنند و به آن‌ها بدبین خواهند شد.

3. ذکر آن عیب، به ویژه اگر تکرار شود، در روح کودک اثر خواهد گذاشت. خود را ناقص و معیوب می‌پندارد و آن عیب- گر چه کوچک و بی‌اهمیت باشد- در نظرش خیلی مهم جلوه خواهد کرد. ممکن است آن‌قدر در این‌باره بیندیشد که به ضعف اعصاب و خودکم‌بینی مبتلا گردد یا آن عیب کوچک، به‌قدری در نظرش مهم جلوه کند که کمالات ذاتی خود را نادیده بگیرد و لایق هیچ مقامی نشمارد و از اجتماع و کارهای مهم جمعی و گروهی فراری گردد.

بنابراین، پدران و مادرانی که به شخصیت فرزندان خویش علاقه دارند، اگر هم در او نقصی سراغ دارند، مجاز نیستند هیچ گاه، حتی به‌طور شوخی و در حال خشم آن را بازگو کنند و بدین‌وسیله بر روحش ضربه وارد سازند.

 

[1]. محمّد مهدى نراقى، جامع السعادات، ج 2، ص 82:« يا معشر مَنْ آمن بلسانه ولم يؤمن بقلبه! لا تغتابوا المسلمينَ ولا تتبعوا عوراتهم؛ فإنَّ مَن تَتَبَّعَ عورة أخيه يَتَتَبَّعُ اللَّه عورته حتّى يفضحَهُ في جَوفِ بَيْتِهِ»

[2]. همان، ص 84: مَنْ رَوى‏ على مؤمنٍ روايَةً يريد بها شينَهُ وهدمَ مروته ليُسْقَطَ من عينِ الناسِ أخرجه اللَّه من ولايتَهِ إلى ولاية الشيطانِ فلا يقبله الشيطان»

[3]. همان، ص 83:« مَن اغتابَ مُسلِماً أوْ مسلمةً لم يقبل اللَّهُ صلاتَه ولا صيامَه، أربعين يَوماً وليلةً إلّاأنْ يغفَر له صاحبه»

[4]. همان، ص 84:« الغيبةُ حرام على كل مُسْلِمٍ وإنّها لتأكل الحسنات كما تأكل النارُ الحطَبَ»

منبع: امينى، ابراهيم، تربيت، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم) - قم، چاپ: هفتم، 1390.