امام هشتم، امام رضا عليه‌‏السلام

علی بن موسی علیه‌السلام بنابر بعض اقوال، در تاریخ یازدهم ماه ذوالقعده سال 148هجری قمری در مدینه به دنیا آمد.

پدرش موسی بن جعفر علیه‌السلام و نام مادرش، ام البنین یا نجمه بود.

نامش «على‏‌» و کنیه‌اش «ابوالحسن» و القابش رضا، صابر، رضی، وفی، زکی، ولیّ بود. مشهورترین کنیه حضرت «رضا» است. در روز آخر ماه صفر سال 203هجری قمری، در ولایت طوس قریه سناباد، به جنّت لقای الهی پرکشید و در همان جا مدفون شد.

بنابر این، عمر شریفش، پنجاه و پنج سال بوده است. حدود سی و پنج سال، با پدر بزرگوارش زندگی کرد. دوران امامتش، در حدود بیست سال بود.[623]

 

نصوص بر امامت

قبلاً گفته شد که ادلّه امامت را به طور کلّی به دو دسته می‌توان تقسیم کرد: یکی، ادلّه عامّه؛ یعنی، ادلّه عقلی و نقلی‌ای که برای اثبات امامت هر یک از ائمه می‌توان از آن‌ها
استفاده کرد، و دیگری، ادلّه خاصه، یعنی، نصوصی که از هر امامی برای اثبات امامت امام بعد از خودش صادر شده است. ما، در این فصل، به ذکر نصوص امامت حضرت رضا علیه‌السلام می‌پردازیم.

شیخ مفید رحمهم‌الله نوشته است: «از جمله راويان موثّق و با تقوا و اهل علم و فقه كه نصوص بر امامت على‏‌ بن موسى‏‌ الرضا عليه‏السلام را از پدرش روايت كرده‏اند، اين افراد هستند: داوود بن كثير رقّى‏‌؛ محمّد بن اسحاق بن عمار؛ على‏‌ بن يقطين؛ نعيم قابوسى‏‌، حسين بن مختار؛ زياد بن مروان؛ مخزومى‏‌؛ داوود بن سليمان؛ نصربن قابوس؛ داوودبن زربىّ؛ يزيد بن سليط؛ محمّد ابن سنان.».[624]

داود رقّی گفته است: به حضرت ابوابراهیم علیه‌السلام گفتم: «فدايت شوم! سن من بالا رفته است. دستم را بگير و از آتش دوزخ نجات بده. بعد از شما، صاحب ما كيست؟». حضرت به فرزندش ابوالحسن اشاره کرد و فرمود: «اين، بعد از من، صاحب شما است.».[625]

محمّد بن اسحاق بن عمّار گفته است: به ابوالحسن اوّل علیه‌السلام عرض کردم: «آيا مرا به كسى‏‌ هدايت نمى‏‌كنى‏‌ كه مسائل دينم را از او فرا گيرم؟». فرمود: «این، پسرم علیّ. همانا، پدرم دست مرا گرفت و به داخل روضه رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله برد و فرمود: پسرم! خدای تبارک و تعالی فرموده: «إنّى‏‌ جاعل فى‏‌ الأرض خليفة» و خدا اگر وعده داد، به وعده‏اش عمل خواهد كرد.».[626]

حسین بن نعیم صحاف گفته است: من و هشام بن حکم و علی بن یقطین، در بغداد بودیم. علی بن یقطین گفت: من، در خدمت عبدصالح علیه‌السلام بودم. به من فرمود: «اى‏‌ على‏‌ بن يقطين! اين على‏‌، سيّد فرزندان من است. كنيه‏ام را به او دادم ـ و به روايت ديگر فرمود: كتاب هايم را به او دادم ـ .». در این هنگام، هشام، دستش را بر پیشانی خود زد و گفت: «اى‏‌ على‏‌! واى‏‌ بر تو! چه گونه اين سخن را مى‏‌گويى‏‌؟». علی بن یقطین گفت: «به خدا سوگند! همان گونه‏كه شنيده بودم، گفتم.». پس هشام گفت: «همانا كه امر امامت، بعد از پدرش موسى‏‌ بن جعفر،
در او خواهد بود.».[627]

نعیم قابوسی گفته است: ابوالحسن موسی علیه‌السلام فرمود: «پسرم على‏‌، بزرگ‏ترين و گرامى‏‌ترين و محبوب‏ترين فرزندانم است. او با من، در جفر نگاه مى‏‌كند، در صورتى‏‌ كه جز پيامبر يا وصّى‏‌ پيامبر، در جفر نظر نمى‏‌كند.».[628]

حسین بن مختار گفته است: نامه هایی از ابوالحسن موسی علیه‌السلام در آن زمان که در حبس بود، به ما رسید که عهد و وصیّت من به فرزند بزرگم این است که فلان عمل و فلان عمل را انجام دهد، و فلان کس نمی‌تواند زیانی به او وارد سازد، تا تو را ملاقات کنم یا مرگم فرا رسد.[629]

زیاد بن مردان قندی گفته است: بر ابوابراهیم علیه‌السلام وارد شدم، در حالی که ابوالحسن فرزندش نزد او بود. فرمود: «اى‏‌ زياد! اين، پسرم فلانى‏‌ است، نوشته او نوشته من، و كلام او كلام من، و رسول او رسول من است. هر چه بگويد، گفته من است.».[630]

مخزومی ـ که مادرش از اولاد جعفر ابن ابی طالب است ـ گفته است: ابوالحسن موسی علیه‌السلام ما را جمع کرد و فرمود: «آيا مى‏‌دانيد كه شما را به چه منظورى‏‌ در اين جا جمع كرده‏ام؟». عرض کردیم: «نه». فرمود: «شاهد باشيد كه اين پسرم، وصى‏‌ و قائم مقام و خليفه من است. هر كس از من‏طلبى‏‌ دارد، از او بگيرد. به هر كس وعده‏اى‏‌ داده‏ام، او بايد به وعده‏هايم عمل كند. هر كس ناچار است با من ملاقات كند بايد با نوشته و توصيّه او باشد.».[631]

داوود بن سلیمان گفته است: به ابوابراهیم علیه‌السلام عرض کردم: «مى‏‌ترسم حادثه‏اى‏‌ رخ دهد و شما را ملاقات نكنم. به من خبر بده كه امام بعد از تو كيست؟» فرمود: «پسرم فلان ـ يعنى‏‌ ابوالحسن عليه‏السلام[632].».

نصر بن قابوس گفته است: به ابوابراهیم علیه‌السلام گفتم: «من، از پدرت سؤال كردم كه امام بعد از تو كيست؟ او، تو را به عنوان امام بعد از خودش معرّفى‏‌ كرد. وقتى‏‌ پدرت از دنيا رفت، مردم براى‏‌ تعيين جانشين اين طرف و آن طرف رفتند، ولى‏‌ من و اصحابم، امامت تو را پذيرفتيم. اكنون بفرماييد كه امام بعد از شما كيست.». فرمود: «پسرم فلانى‏‌.».[633]

داود بن زربیّ گفته است: اموالی را خدمت ابوابراهیم علیه‌السلام بردم. بعض آن را قبول کرد و بعض دیگر را نپذیرفت. عرض کردم: «چرا بعض اين اموال را قبول نكرديد و نزد من گذاشتيد؟». فرمود: «صاحب اين امر (امام) آن را از تو مطالبه خواهد كرد.».

بعد از وفات آن حضرت، ابوالحسن رضا علیه‌السلام کسی را نزد من فرستاد و اموال را مطالبه کرد و من آن را تقدیم آن جناب کردم.[634]

یزید بن سلیط، در ضمن حدیث طویلی گفته است: ابو ابراهیم، در سال وفات خود به من فرمود: «من، در اين سال بازداشت و زندانى‏‌ مى‏‌شوم. پس امر امامت بعد از من، به پسرم على‏‌ كه همنام على‏‌ و على‏‌ است منتقل خواهد شد. علىّ اوّل، على‏‌ ابن ابى‏‌ طالب و علىّ دوم، على‏‌ بن الحسين عليهم‏السلام است. پسرم، از على‏‌ اوّل فهم و حلم و ورع و اذكار و دين را، و از علىّ دوم، ابتلاى‏‌ به مصائب و صبر را ارث مى‏‌برد.».[635]

محمّد بن  اسماعیل بن فضل هاشمی گفته است: بر ابوالحسن موسی بن جعفر وارد شدم، در حالی که سخت بیمار بود. عرض کردم: «اگر خداى‏‌ نخواسته حادثه‏اى‏‌ براى‏‌ شما رخ داد، به چه كسى‏‌ مراجعه كنم؟». فرمود: «به پسرم على‏‌. نوشته او نوشته من است و وصّى‏‌ و خليفه من خواهد بود.».[636]

عبدالله بن مرحوم گفته است: از بصره خارج شدم و به سوی مدینه حرکت می‌کردم. در بین راه، حضرت ابوابراهیم علیه‌السلام را ملاقات کردم که به سوی بصره می‌رفت. نامه‌هایی را
به من داد و فرمود: «اين‏ها را به مدينه ببر و تحويل پسرم على‏‌ بده. همانا كه او، وصى‏‌ و قائم مقام من و بهترين فرزندانم است.».[637]

محمّد بن زید هاشمی گفته است: اکنون شیعیان وظیفه دارند علی بن موسی علیه‌السلام را امام خود بگیرند. عرض کردم: «چرا؟» گفت: «زيرا كه ابوالحسن ابن جعفر عليه‏السلام او را وصى‏‌ خود قرار داد.».[638]

حیدر بن ایوب گفته است: در مدینه و در مکانی به نام قبا بودم. محمّد بن زید بن علی نیز حضور یافت، ولی مقداری دیر آمد. عرض کردم: «فدايت شوم! چرا دير آمدى‏‌؟». گفت ابوابراهیم، مرا با جمعی از اولاد علی و فاطمه فرا خوانده بود که جمعاً هفده نفر بودیم. آن گاه به ما فرمود: «شما شاهد باشيد كه پسرم علىّ را وصى‏‌ و وكيل خودم، در زمان حيات و بعد از مرگ قرار دادم. همانا كه امر او جائز خواهد بود.».

بعد از آن، محمّد بن زید گفت: «به خدا سوگند! شيعيان، بعد از موسى‏‌ بن جعفر، فرزندش على‏‌ عليه‏السلام را به امامت انتخاب خواهند كرد.». حیدر عرض کرد: «خدا عمر موسى‏‌ ابن جعفر را طولانى‏‌ كند، ولى‏‌ شما اين مطلب را از كجا مى‏‌گوييد؟». گفت: «اى‏‌ حيدر! همان وقت كه موسى‏‌ بن جعفر، على‏‌ را وصىّ خود قرار داد، امامت را به او تفويض كرد.». علی بن حکم می‌گوید: «با اين وجود، حيدر، در حالى‏‌ از دنيا رفت كه در امامت على‏‌ عليه‏السلام شك داشت.».[639]

عبدالرحمان بن حجاج گفته است: ابوالحسن موسی علیه‌السلام به فرزندش علی علیه‌السلام وصیّت کرد و در این رابطه، برایش نامه نوشت و شصت نفر از بزرگان اهل مدینه را به شهادت گرفت.[640]

حسن بن علی بن خزّاز گفته است: ما، به قصد زیارت مکّه، حرکت کردیم. علی ابن ابوحمزه نیز با ما بود و اموال و اجناسی را با خود حمل می‌کرد. به او گفتیم: «اين اموال را به كجا مى‏‌بريد؟». گفت: «اين اموال به عبد صالح عليه‏السلام تعلّق دارد و فرمود آن‏ها را به فرزندش على‏‌ عليه‏السلام تحويل دهيم. وى‏‌، او را وصىّ خود قرار داده است.».[641]

جعفر بن خلف گفته است: از ابوالحسن موسی بن جعفر علیه‌السلام شنیدم که فرمود: «سعادت‏مند كسى‏‌ است كه قبل از مرگ، جانشين خود را ببيند. خداى‏‌ متعال، فرزندم، علىّ رضا عليه‏السلام را به عنوان وصىّ به من نشان داد.».[642]

موسی بن بکر گفته است: نزد ابوابراهیم علیه‌السلام بودم که فرمود: جعفر صادق علیه‌السلام می‌فرمود: «سعادت‏مند كسى‏‌ است كه قبل از مرگ، جانشين خود را ببيند.». آن گاه به پسرش علی علیه‌السلام اشاره کرد و فرمود: «خداى‏‌ متعال، اين را به عنوان جانشين به من نشان داد.».[643]

ابن فضال گفته است: از علی بن جعفر شنیدم که می‌گفت: «نزد برادرم موسی بن جعفر علیه‌السلام بودم. او ـ به خدا سوگند ـ  حجّت خدا در زمین بعد از پدرش بود. در همین حال فرزندش علی علیه‌السلام وارد شد. موسی بن جعفر علیه‌السلام به من گفت: «اى‏‌ على‏‌ بن جعفر! اين، صاحب تو است. او، نسبت به من، به منزله من نسبت به پدرم است. خدا تو را در دينت ثابت قدم نگهدارد.».

پس من گریستم و در دل خود گفتم: «برادرم موسى‏‌ از مرگ خويش خبر مى‏‌دهد.». پس آن حضرت فرمود: «ياعلى‏‌! مقدّرات الهى‏‌ به وقوع خواهد پيوست. رسول خدا و اميرالمؤمنين و فاطمه و حسن و حسين، اسوه و الگوى‏‌ من خواهند بود.».

این سخن را موسی‌بن جعفر علیه‌السلام سه روز قبل از این که به وسیله هارون الرشید در مرتبه دوم احضار شود، فرمود.[644]

در رابطه با امامت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام احادیث دیگری نیز داریم که در کتب حدیث ثبت شده، ولی ما برای رعایت اختصار، از ذکر همه آن‌ها خودداری می‌کنیم.

علاوه بر این‌ها، معجزات بسیاری به آن حضرت نسبت داده شده. و در کتب حدیث به ثبت رسیده که می‌تواند برای اثبات امامت، مفید باشد.

 

فضائل و شخصیّت اجتماعی

امام رضا علیه‌السلام همانند پدرش، از همه فضائل و کمالات انسانی برخوردار بود و در بین مردم عصر خویش، شخصیّت معروف و ممتازی داشت.

شیخ مفید نوشته است: «بعد از موسى‏‌ بن جعفر عليه‏السلام پسرش على‏‌ بن موسى‏‌ الرضا عليه‏السلام به امامت رسيد؛ زيرا، بر همه برادران و اهل بيتش برترى‏‌ داشت. علم و حلم و تقوا و اجتهادش، بر همه كس روشن بود. خاصّه و عامّه، به فضائل و كمالات او اعتراف داشتند و پدرش به امامت او تصريح داشت.».[645]

او، در جای دیگر نوشته است: «على‏‌ بن موسى‏‌ الرضا عليه‏السلام افضل و عاقل‏تر و بزرگوارتر و عالم‏تر از همه برادرانش بود.».[646]

ابراهیم بن عباس گفته است: هیچ گاه ندیدم امام رضا علیه‌السلام با تندی با کسی سخن بگوید یا سخن کسی را قطع کند یا حاجت مندی را که قدرت تأمین حاجت او را دارد، رد کند. هیچ‌گاه ندیدم پایش را نزد دیگری دراز کند یا در حضور دیگران تکیه کند یا به غلامانش دشنام دهد یا خنده صدادار کند، بلکه خنده‌اش تبسّم بود. وقتی بر سر سفره غذا می‌نشست، همه غلامان و خدمت‌گزاران و حتّی دربان را بر سر سفره می‌نشانید. خوابش کم، و شب زنده داریش زیاد بود. اکثر شب‌ها تا صبح بیدار بود. بسیار روزه می‌گرفت. سه روز روزه در ماه،از او ترک نمی‌شد، و می‌فرمود: «در هر ماه، سه روز روزه گرفتن، ثواب روزه دهر را دارد.».

احسان و صدقه او در پنهانی و تاریکی شب بود. هر کس خیال کند که افضل از او را دیده، تصدیقش نکنید.[647]

ابن صباغ مالکی نوشته است: هر کس در احوال علی بن موسی دقّت کند، می‌فهمد که او از جدّش علی ابن ابی طالب و علی بن الحسین ارث برده است. ایمانی قوی و مقامی عالی داشت. هوادارانش آن چنان زیاد و براهینش آشکار شد که خلیفه مأمون، او را درقلب خود جای داد و در کشورداری شریک کرد. امر خلافت را بعد از خودش به او واگذار کرد، و در محضر عموم، دخترش را به عقد او در آورد. مناقبی عالی و صفاتی برجسته داشت. در شرافت نَفْس، هاشمی بود و ریشه نبوی داشت.[648]

زیاد بن مروان گفته است: خدمت موسی کاظم بودم. ابوالحسن رضا نیز حضور داشت. به من فرمود: «اين، فرزندم علىّ عليه‏السلام است. نوشته او نوشته من و كلام او كلام من و رسول او رسول من است. هر چه بگويد، حق مى‏‌گويد.».[649]

مأمون ضمن نامه‌ای که ولایت عهدی خود را به علی بن موسی علیه‌السلام واگذار کرده، چنین نوشته است:

من، از آغاز خلافت، همواره کوشش می‌کردم بهترین افراد را برای ولایت عهدی خودم پیدا کنم. پس از جست و جو، کسی را نیافتم که برای تصدّی این مقام، از ابوالحسن علی بن موسی الرضا شایسته‌تر باشد؛ زیرا، فضل و علم و تقوای او را از همه برتر دیدم. از دنیا و دنیاپرستان اعراض کرده و آخرت را بر دنیا ترجیح داده است. من، بدین مطلب یقین دارم و مورد اتّفاق است. بدین جهت، او را به ولایت‌عهدی خودم نصب کردم.[650]

ابوالصلت گفته‌است: مأمون، به علی بن موسی علیه‌السلام گفت: «ياابن‏رسول‏الله! چون فضل و علم و زهد و تقوا و عبادت تو بر من ثابت شده، تو را براى‏‌ خلافت از خودم شايسته‏تر مى‏‌دانم.».[651]

 

علم و دانش

چنان که قبلاً گفته شد و با ادلّه عقلی و نقلی به اثبات رسید، یکی از مهم‌ترین شرایط امام، علم به مجموع مسائل مربوط به دین، و بزرگ‌ترین مسئولیّت امام نیز حفظ و نشر و اجرای احکام و قوانین دین است. اصولاً، فلسفه امامت را در انجام دادن این مسئولیّت مهم باید یافت. همه امامان چنین بوده‌اند و امام رضا علیه‌السلام نیز در زمان خودش چنین بود.

در دوران بیست ساله امامت خود، در نشر احکام دین و پرورش شاگردانی دانشمند و مخلص کوشش کرد. در اثر کوشش آن حضرت و شاگردان و راویان با اخلاص آن جناب، احادیث فراوانی نشر یافت که نمونه‌هایی از آن‌ها را در کتب‌حدیث می‌توان مطالعه‌کرد.

در همه مسائل مربوط به دین، مانند خداشناسی، توحید، صفات کمال و جلال حق تعالی، خلقت و آفرینش جهان و فلسفه آن، عدل الهی، جبر و اختیار، قضا و قدر، نبوّت و فلسفه آن، عصمت، علم و امامت و شرایط امام و فلسفه امامت، مکارم اخلاق و اخلاق رذیله، انواع محرّمات و گناهان و کیفر آن‌ها، ابواب مختلف فقه، احادیثی از آن جناب به ما رسیده است.

اگر به کتب حدیث مراجعه کنید، در رابطه با عناوین مذکور و دَه‌ها مانند این‌ها، احادیثی را مشاهده خواهید کرد. علاوه بر احادیث، آن حضرت مناظرات و مباحثات علمی با حاکمان وقت و علما و ارباب ادیان داشته که در کتب تاریخ و حدیث، ثبت و ضبط شده است.

با مطالعه و بررسی دقیق احادیث و مناظرات علمی آن حضرت، می‌توان به مقام علمی ایشان پی برد.[652]

حضرت در طول عمر پر برکت خود، شاگردان دانشمند و با اخلاصی را پرورش داد که در حیات خود ایشان و بعد از آن، در دفاع از دین و نشر معارف و علوم، اهداف آن حضرت را تعقیب کرده‌اند. احمد بن محمّد بن ابی نصر بزنطی، محمّد بن فضل کوفی، عبدالله بن جندب بجلی، اسماعیل بن احوص اشعری، احمد بن محمّد اشعری، از خواص و موثّقان شاگردان او به شمار رفته‌اند.

حسن بن علیّ خزاز، محمّد بن سلیمان دیلمی، علی بن حکم انباری، عبدالله بن مبارک نهاوندی، حمّاد بن عثمان باب، سعدبن سعد، حسن بن سعید اهوازی، محمّد بن فرج رخجی، خلف بصری، محمّد بن سنان، بکر بن محمّد ازدی، ابراهیم بن محمّد همدانی، محمّد بن احمد بن قیس، و اسحاق بن محمّد حصیبی نیز از جمله اصحاب آن حضرت بود.[653]

ابوالصلت گفته است: «كسى‏‌ را نديدم كه از على‏‌ بن موسى‏‌ الرضا عليه‏السلام اعلم باشد. هر عالمى‏‌ كه او را مى‏‌ديد، مانند من به اعلم بودن او شهادت مى‏‌داد. مأمون، علماى‏‌ اديان و فقهاى‏‌ شريعت و متكلّمان را در مجالس خود دعوت مى‏‌كرد، و با على‏‌ بن موسى‏‌ الرضا عليه‏السلام مباحثه و مناظره مى‏‌داشتند و او بر همه آنان غلبه كرد، به گونه‏اى‏‌ كه همه به فضل او و نقصان خودشان اعتراف مى‏‌كردند.».

علی بن موسی الرضا علیه‌السلام می‌فرمود: «من، در روضه رسول مى‏‌نشستم، در حالى‏‌ كه علماى‏‌ مدينه، زياد بودند. هرگاه كه از پاسخ مسئله‏اى‏‌ ناتوان مى‏‌شدند، آن را به من ارجاع مى‏‌دادند و همه را پاسخ مى‏‌دادم.».

محمّد بن اسحاق بن موسی بن جعفر، از پدرش نقل کرده که موسی بن جعفر علیه‌السلام به فرزندانش می‌فرمود: برادرتان علی بن موسی، عالم آل محمّد است. مسائل دینی را از او سؤال کنید و آن چه را می‌گوید، نگهدارید. همانا که از ابوجعفر شنیدم که بارها می‌فرمود: «عالم آل محمّد، در صلب تو است. كاش او را درك مى‏‌كردم. او، همنام اميرالمؤمنين على‏‌ عليه‏السلاماست.».[654]

رجاء ابن ابی ضحاک ـ که در سفر از مدینه به طوس همراه امام رضا علیه‌السلام بوده ـ چنین می‌گوید: «در هر شهرى‏‌ كه وارد مى‏‌شديم، مردم براى‏‌ ياد گرفتن احكام دين، به حضورش مشرّف مى‏‌شدند و مسائل دينى‏‌ را از او سؤال مى‏‌كردند. او هم در پاسخ آنان، احاديثى‏‌ به واسطه پدرش از پدرانش از على‏‌ ابن ابى‏‌ طالب عليه‏السلام و او از رسول خدا صلى‏‌الله‏عليه‏و‏آله نقل مى‏‌كرد.». مأمون نیز گفت: «آرى‏‌! اى‏‌ پسر ضحاك! او، بهترين مردم روى‏‌ زمين و عالم‏ترين
و عابدترين مردم است.».[655]

ابراهیم بن ابی العباس گفته است: هیچ گاه ندیدم که از حضرت رضا علیه‌السلام چیزی را سؤال کنند که جواب آن را نداند. شخصی را ندیدم که اعلم از او باشد. مأمون، مسائل مختلف را از آن حضرت سؤال می‌کرد و او همه را پاسخ می‌داد. کلام و پاسخ او، همه‌اش از  قرآن گرفته می‌شد. قرآن را در هر سه روز، یک مرتبه ختم می‌کرد. و می‌فرمود: «اگر بخواهم، مى‏‌توانم قرآن را كم‏تر از اين مدّت ختم كنم، ولى‏‌ به هر آيه‏اى‏‌ مى‏‌رسم، در آن آيه و شأن نزول آن تفكّر مى‏‌كنم. به همين جهت، در هر سه روز، يك ختم قرآن دارم.».[656]

 

عبادت و بندگی

امام رضا علیه‌السلام همانند پدرانش، در عبادت پروردگار جهان، جدّی و کوشا بود. نمازهای واجب خود را در اوّل وقت فضیلت و با خضوع و خشوع و حضور قلب می‌خواند. بر خواندن نمازهای نافله نیز مواظبت داشت. تهجّد و شب بیداری و خواندن نماز شب را ترک نمی‌کرد. اهل دعا و ذکر و قرائت قرآن بود. در این رابطه مطالبی گفته شده که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم:

رجاء ابن ابی ضحّاک می‌گفت: مأمون، به من مأموریّت داد تا علی بن موسی الرضا علیه‌السلام را از مدینه به سوی طوس حرکت دهم. دستور داد آن حضرت را از راه بصره و اهواز و فارس عبور دهم و از شهر قم عبور نکنیم. به من امر کرد شبانه روز مراقب آن جناب باشم تا به شهر مرو برسیم. به خدا سوگند! مردی را با تقواتر و کثیر الذکرتر و خدا ترس‌تر از او ندیدم:

بعد از خواندن نماز صبح، در مصلای خود می‌نشست و تا طلوع شمس سبحان الله، الحمدللّه، الله أکبر و لاإله إلاّ الله می‌گفت و بر پیامبر صلوات می‌فرستاد، بعد از آن به سجده می‌رفت و سجده‌اش تا بر آمدن آفتاب ادامه می‌یافت.

بعد از آن، تانزدیک ظهر، برای مردم حدیث می‌گفت و موعظه می‌کرد. آن گاه تجدید وضو می‌کرد وبه مصلا می‌رفت.

بعد از اذان ظهر شش رکعت نماز نافله می‌خواند. در رکعت اوّل، حمد و سوره قل یا أیها الکافرون، در رکعت دوم، حمد و سوره قل هوالله أحد و در چهار رکعت دیگر، حمد و قل هوالله أحد، می‌خواند. بعد از هر دو رکعت، سلام می‌داد و در رکعت دوم، قبل از رکوع، قنوت به جا می‌آورد. بعد از آن، اذان می‌گفت و دو رکعت نماز (نافله) می‌خواند. آن‌گاه اقامه می‌گفت و سپس نماز ظهر را می‌خواند. بعد از نماز ظهر، به گفتن سبحان الله، الحمدللّه، الله أکبر و لاإله‌الاّالله مشغول می‌شد و تامدّتی ادامه می‌داد. آن‌گاه به سجده شکر می‌رفت و در حال سجده، یکصد مرتبه شکراً للّه می‌گفت. بعد از آن، شش رکعت نماز نافله می‌خواند با حمد و قل هوالله و در هر دو رکعت، سلام می‌داد و در رکعت دوم، قبل از رکوع، قنوت به جای می‌آورد. آن گاه اذان می‌گفت و دو رکعت دیگر نماز نافله می‌خواند و در رکعت دوم، قنوت می‌خواند. بعد از آن، اقامه می‌گفت و نماز عصر را می‌خواند. در تعقیب نماز عصر نیز سبحان الله، الحمدللّه، الله أکبر و لا إله إلا الله می‌گفت، تا هر چه خدا بخواهد. آن گاه به سجده شکر می‌رفت و صد مرتبه حمداًللّه می‌گفت.

وقتی مغرب می‌شد، وضو می‌گرفت و سه رکعت نماز مغرب می‌خواند با اذان و اقامه، و در رکعت دوم، قبل از رکوع، قنوت می‌خواند. بعد از نماز نیز مشغول ذکر سبحان الله، الحمدللّه، الله أکبر و لا إله الاالله  می‌شد و آن گاه به سجده شکر می‌رفت.

سر از سجده بر می‌داشت و بدون این که با کسی سخن بگوید، چهار رکعت نماز (نافله) با دو سلام به جای می‌آورد، و در رکعت دوم، قنوت می‌خواند. در رکعت اوّل، حمد و قل هوالله احد می‌خواند و در رکعت دوم، حمد و قل یا أیهّا الکافرون.

بعد از سلام نماز، می‌نشست و مدّتی تعقیب می‌خواند و بعد از آن، افطار می‌کرد.

قریب یک ثلث از شب که می‌گذشت، نماز عشاء را چهار رکعت، می‌خواند و در رکعت دوم، قبل از رکوع، قنوت می‌خواند. بعد از نماز عشاء، در مصلاّ می‌نشست و تا مدّتی مشغول ذکر سبحان الله، الحمدللّه، الله أکبر و لا إله إلا الله بود. سپس سجده شکر به جای می‌آورد و برای استراحت به رختخواب می‌رفت.

در ثلث آخر شب، از خواب برمی‌خاست، در حالی که ذکر سبحان الله، الحمدللّه، الله
أکبر ، لا إله إلا الله  و أستغفرالله را بر زبان داشت، مسواک می‌کرد و وضو می‌گرفت و مشغول نماز شب می‌شد. هشت رکعت نماز می‌خواند و در هر دو رکعت، سلام می‌داد. در رکعت اوّل هر نماز، بعد از حمد، سی مرتبه قل هوالله أحد می‌خواند ـ نماز جعفر طیار را چهار رکعت با دو سلام می‌خواند و و در رکعت دوم، قبل از رکوع و بعد از تسبیح، قنوت به جای می‌آورد. نماز جعفر جزء نماز شب آن حضرت محسوب می‌شد ـ بعد از آن، دو رکعت باقی نماز شب را می‌خواند. در رکعت اوّل، سوره حمد و سوره ملک و در رکعت دوم، حمد و سوره هل أتی علی الإنسان، را می‌خواند.

بعد از آن، دو رکعت نماز شفع را می‌خواند. در هر رکعت، بعد از حمد، سه مرتبه قل هو الله احد می‌خواند و در رکعت دوم، قنوت به جای می‌آورد. سپس برمی‌خاست و نماز وَتر را یک رکعت می‌خواند. بعد از سوره حمد، سه مرتبه قل هو الله أحد  و یک مرتبه قل أعوذ بربّ الفلق و یک مرتبه سوره قل أعوذ برب الناس می‌خواند و قبل از رکوع رکعت دوم، قنوت به جای می‌آورد در قنوت، این دعا را می‌خواند: «اللّهم صَلِّ على‏‌ محمّدٍ و آلِ محمّدٍ. اللّهمَ اهْدِنا فيمَنْ هَدَيْتَ و عافِنا فيمَنْ عافيت و تَوَلَّنا فيمَنْ تَوَلَّيْتَ و بارِكْ لنا فيما أعْطَيْتَ و قِنا شَرَّ ما قَضَيْتَ؛ فإنَّك تَقْضي و لا يُقْضى‏‌ عليك؛ إنَّه لايَذِلُّ مَنْ والَيْتَ و لا يَعِزُّ مَنْ عادَيْتَ، تَبارَكْتَ رَبَّنا و تَعالَيْتَ.». آن گاه هفتاد مرتبه «أستغفرالله و اسأله التوبَة» می‌گفت. بعد از سلام نماز می‌نشست و تا مدّتی تعقیب می‌خواند.

نزدیک طلوع فجر، دو رکعت نافله نماز صبح می‌خواند: در رکعت اوّل، حمد و قل یا أیها الکافرون و در رکعت دوم، حمد و قل هو الله أحد می‌خواند، بعد از طلوع فجر، اذان و اقامه می‌گفت و نماز صبح را دو رکعت می‌خواند. بعد از سلام، می‌نشست و تا طلوع خورشید تعقیب می‌خواند. سپس به سجده شکر می‌رفت و تا بر آمدن آفتاب در حال سجده بود.

در رکعت اوّل نمازهای واجب، حمد و إنّا أنزلناه و در رکعت دوم حمد و قل هوالله می‌خواند، مگر در نمازهای صبح و ظهر و عصر جمعه که بعد از حمد، سوره جمعه و منافقین را می‌خواند.

در نماز عشای شب جمعه، در  رکعت اوّل، حمد و سوره جمعه و در رکعت دوم، حمد و سوره سبح اسم ربَّک الأعلی را می‌خواند.

در نماز صبح روز دوشنبه و پنج شنبه، در رکعت اوّل، حمد و سوره هل أتی علی الإنسان و در رکعت دوم، حمد و سوره هل أتی علی الانسان و سوره الغاشیه را می‌خواند و در نمازهای مغرب و عشا و در نمازهای شب و شفع و وَتْر و نماز صبح، قرائت را بلند می‌خواند و در نمازهای ظهر و عصر آهسته. در رکعت‌های سوم و چهارم نمازها به جای سوره حمد، سه مرتبه می‌گفت: «سبحان الله والحمدللّه‏ و لا إله إلاّ الله والله‏اكبر.».

ذکر قنوتش در نمازها این بود: «رَبِّ اغْفِرْ و ارْحَمْ و تَجاوَزْ عمّا تَعْلَمُ إنَّك أنت الأعَزُّ الأجلُّ الأَكْرَمُ.».

در هر مکانی که قصد اقامه دَه روز می‌کرد، روزها را روزه می‌گرفت. به هنگام مغرب، اوّل نماز واجب را می‌خواند و بعد از آن، افطار می‌کرد.

در طول سفر، نمازهای واجب را دو رکعت می‌خواند، مگر نماز مغرب را که سه رکعت می‌خواند.

نماز نافله مغرب و عشاء و نماز شب و شفع و وتر و نافله صبح را در سفر و حضر ترک نمی‌کرد، ولی نمازهای نافله ظهر و عصر را در سفر نمی‌خواند. بعد از نمازهای قصر، سی مرتبه می‌گفت: «سبحان الله والحمدللّه‏ و لا إله إلاّ الله والله‏اكبر.». و می‌فرمود: «اين ذكر، كمبود نماز را جبران مى‏‌كند.».

ندیدم که نماز ضحی را در سفر یا حضر بخواند. در سفر، اصلاً روزه نمی‌گرفت. در اوّل هر دعایی، بر محمّد و آل او صلوات می‌فرستاد. در نماز و غیر نماز، ذکر صلوات را زیاد داشت. شب‌ها، قرآن را زیاد قرائت می‌کرد. وقتی به آیه‌ای می‌رسید که مربوط به بهشت یا دوزخ بود، گریه می‌کرد. از خدا طلب بهشت می‌کرد و از آتش دوزخ پناه می‌برد.

«بسم الله الرحمن الرحيم» را در همه نمازها بلند می‌خواند. هرگاه که «قل هوالله أحد» را می‌خواند، در خفا می‌گفت: «الله أحد.». بعد از قرائت «قل هوالله أحد» سه مرتبه می‌گفت: «كذالك ربّنا.». وقتی سوره جحد را می‌خواند، پیش خود و آهسته می‌گفت: «أيهّا الكافرون.». وقتی از قرائت سوره فراغت می‌یافت، سه مرتبه می‌گفت: «ربّي الله و ديني الإسلام.».

وقتی سوره «والتين والزيتون» را می‌خواند، بعد از فراغ از قرائت می‌فرمود: «بلى‏‌ و أنا على‏‌ ذالك من الشاهدين.».

وقتی سوره «لا أقسم بيوم القيامة» را می‌خواند، بعد از فراغ می‌فرمود: «سبحانك اللّهم! بلى‏‌!.».

هنگامی که سوره جمعه را می‌خواند و به این آیه می‌رسید: «قل ما عندالله خير من اللهو و التجارة و الله خيرالرازقين»، بعد از کلمه «والتجارة»، جمله «للذين اتقوا» را البته نه به عنوان جزئی از قرآن، اضافه می‌کرد.

بعد از خواندن سوره فاتحه می‌فرمود: «الحمدللّه‏ ربّ العالمين.».

وقتی سوره «سبّح اسم ربّك الأعلى‏‌» را می‌خواند، به طور آهسته و مخفی می‌گفت: «سبحان ربّى‏‌ الأعلى‏‌.». وقتی «يا أيهّا الذين آمنوا» را می‌خواند، به طور آهسته می‌گفت: «لبيك! اللّهم لبيك!».[657]

ابراهیم بن عباس گفته است: ابوالحسن رضا علیه‌السلام خوابش در شب کم بود و شب‌زنده‌داری او زیاد. اکثر شب‌ها تا صبح بیدار و مشغول عبادت بود. بسیار روزه می‌گرفت. سه روز روزه در ماه از او ترک نمی‌شد. می‌فرمود: «سه روز روزه گرفتن در هر ماه، به منزله روزه همه عمر است.».[658]

 

انفاق و احسان

جود و بخشش، احسان به تهی دستان، ادای قرض بدهکاران، اطعام مؤمنان و کمک به گرفتاران، جزء سیره پیامبر اکرم و ائمه معصوم علیهم‌السلام بوده است. امام رضا علیه‌السلام نیز در حد امکان بدین سیره ادامه می‌داد.

اسحاق نوبختی گفته است: مردی خدمت امام رضا علیه‌السلام رسید و عرض کرد، «به اندازه شأن خودت به من احسان كن.». فرمود: «بدين مقدار قدرت ندارم.».

عرض کرد: «پس به مقدار شأن من بده.».

فرمود: «اين مقدار امكان دارد.».

آن گاه به غلام خود دستور داد دویست دینار به آن مرد بدهد.

امام رضا علیه‌السلام در خراسان، در روز عرفه، مجموع اموال خود را در راه خدا انفاق کرد. فضل بن سهل عرض کرد: «اين بخشش شما به صلاح نبود و زيان دارد.».

فرمود: «زيان نيست، بلكه عين منفعت است. چيزى‏‌ را كه در راه خدا و به منظور پاداش اخروى‏‌ داده مى‏‌شود، زيان به شمار نياور.».[659]

معمّر بن خلاد گفته است: هنگامی که امام رضا علیه‌السلام غذا می‌خورد، ظرفی را نزدیک سفره می‌گذاشت و از بهترین غذاها مقداری را در آن ظرف می‌ریخت. آن گاه دستور می‌داد آن را به فقرا بدهند. او، در این حال، این آیه را می‌خواند: «فلا اقتحم العقبة».

سپس می‌فرمود: «خداى‏‌ عزّوجلّ مى‏‌دانسته كه هر كسى‏‌ قدرت آزاد كردن بنده را ندارد، بدين جهت، اطعام را وسيله بهشت رفتن قرار داد.».[660]

غفاری گفته است: مردی از آل ابی رافع، به نام فلان، مبلغی از من طلبکار بود. طلب خود رابااصرار از من مطالبه می‌کرد و من قدرت پرداخت آن را نداشتم. از این جهت، نماز صبح را در مسجد پیامبر خواندم و به سراغ امام رضا علیه‌السلام حرکت کردم که در آن زمان در عُرَیْض بود. وقتی به آن جا رسیدم، امام را دیدم که پیراهنی پوشیده و عبایی بر تن داشت و سوار بر الاغ بود.

من، از آن حضرت، خجالت کشیدم و چیزی نگفتم. وقتی او به من رسید، به من نگاه کرد. من سلام کردم و گفتم: «فلان كس كه دوستدار شما است، از من طلبى‏‌ دارد و در مطالبه آن، مرا رسوا ساخته است.». گمان می‌کردم آن حضرت به آن شخص توصیّه می‌کند که دست از مطالبه بردارد. البته، مقدار بدهی خودم را نگفتم. آن حضرت، به من فرمود: «بنشين تا بر گردم.».

من، در همان جا ماندم تا مغرب شد و نماز مغرب را خواندم. روزه‌دار هم بودم. خسته شدم و قصد انصراف داشتم که حضرت ظاهر شد و گروهی اطرافش را گرفته بودند. عرض حاجت می‌کردند و به آنان صدقه می‌داد. بعد از آن، داخل خانه شد و مرا نیز به داخل دعوت کرد. داخل شدم و با هم نشستیم. من، از ابن مسیّب، امیر مدینه برایش صحبت می‌کردم. وقتی سخن من تمام شد، فرمود: «گمان مى‏‌كنم هنوز افطار نكرده‏اى‏‌.». عرض کردم: «نه». پس دستور داد برایم غذا آوردند و به غلامش فرمود، با من غذا بخورد. بعد از صرف غذا، به من فرمود: «اين متكا را كنار بزن و آن چه زير آن موجود است، براى‏‌ خودت بردار.».

به دستورش عمل کردم و دینارهای موجود را برداشتم و در آستین لباسم جای دادم. به چهار نفر از غلامانش دستور داد تا منزل مرا همراهی کنند. عرض کردم: «مأموران ابن‏مسيب گشت دارند و من كراهت دارم آنان مرا با غلامان شما ببينند.».

فرمود: «حق با تو است.». آن گاه از غلامانش خواست، از هر جا من گفتم، برگردند. وقتی به نزدیک منزل خودم رسیدم، به غلامان گفتم: «برگرديد.».

داخل منزل شدم و چراغ را روشن کردم. پول‌ها را شمردم، چهل و هشت دینار بود، با این که بدهی من بیش از بیست و هشت دینار نبود. یکی از آن دینارها، درخشش خاصی داشت و توجّه مرا به خود جذب کرد. وقتی آن را نزدیک چراغ بردم، دیدم بر رویش نوشته: «بدهى‏‌ تو، بيست و هشت دينار است. بقيّه نيز مال خودت باشد.». این، در حالی بود که به خدا سوگند، من، به طور دقیق، نمی‌دانستم آن شخص چه قدر از من طلب دارد.[661]

یاسر خادم گفته است: «وقتى‏‌ امام رضا عليه‏السلام در خلوت مى‏‌نشست، همه خدمتكاران را، كوچك و بزرگ، دعوت مى‏‌كرد و با آنان سخن مى‏‌گفت و انس مى‏‌گرفت. وقتى‏‌ هم بر سر سفره غذا مى‏‌نشست، همه را براى‏‌ صرف غذا بر سر سفره دعوت مى‏‌كرد.».[662]

 

ولایت عهدی

یکی از حوادث مهم دوران زندگی علی بن موسی الرضا علیه‌السلام ولایت عهدی ایشان است. مأمون، در سال دویست (یا دویست و یک) هجری قمری امام رضا علیه‌السلام را از مدینه به خراسان دعوت کرد.[663] به همین منظور، به چند نفر از کارگزارانش، از جمله رجاء ابن ابی‌ضحاک و یاسر خادم، مأموریّت داد به مدینه بروند و علی بن موسی الرضا علیه‌السلام را به قبول این سفر راضی سازند و در طول سفر همراه و مراقب او باشند تا به خراسان وارد شود.

آن‌گونه که از بعض روایات استفاده می‌شود، امام رضا علیه‌السلام در آغاز امر، قلباً، بدین سفر تمایل نداشت، ولی با اصرار مأموران آن را پذیرفت. گویا، در صداقت مأموران تردید داشت و حتّی احساس خطر می‌کرد.

مخوّل سجستانی گفته است: در آن هنگام که مأموران، به مدینه آمدند تا امام رضا علیه‌السلام را به سوی خراسان حرکت دهند، من در مدینه بودم. آن حضرت وارد مسجد پیامبر شد تا با قبر جدّش وداع کند. چندین مرتبه بیرون رفت و برگشت و بلند بلند می‌گریست. من خدمت حضرت رسیدم و سلام کردم. فرمود: «من، از جوار قبر جدّم رسول خدا خارج مى‏‌شوم و در غربت مى‏‌ميرم و در كنار هارون مدفون خواهم شد.».[664]

وشّاء گفته است: حضرت رضا علیه‌السلام به من فرمود: هنگامی که خواستند مرا از مدینه خارج کنند، اهل و عیالم را جمع کردم و گفتم: «برايم گريه كنيد تا صداى‏‌ گريه شما را بشنوم.». آن گاه مبلغ دوازده هزار دینار در میان آن‌ها تقسیم کردم و گفتم: «شايد ديگر به سوى‏‌ شما باز نگردم.».[665]

حضرت رضا علیه‌السلام با همراهان به سوی خراسان حرکت کردند. معلوم نیست این راه طولانی را در چه مدّت پیمودند. در بعض شهرها هم توقّف‌هایی داشتند. بعد از چندی به شهر مرو  رسیدند. شهر مرو، از بزرگ‌ترین شهرهای خراسان بود. آن جا، شهری بود بزرگ و آباد و پایتخت خراسان. مأمون، در آن زمان، در این شهر سکونت داشت.

مأمون و کارگزارانش و مردم شهر، از حضرت رضا علیه‌السلام استقبال شایانی به عمل آوردند و مقدمش را گرامی داشتند.

پس از انجام دادن مراسم تشریفات، روزی مأمون به امام رضا علیه‌السلام عرض کرد: «تصميم
گرفته‏ام از مقام خلافت كناره‏گيرى‏‌ كنم و آن را به شما واگذارم؛ زيرا، براى‏‌ تصدّى‏‌ اين مقام، از هر شخص ديگرى‏‌ شايسته‏تر هستى‏‌.». امام رضا علیه‌السلام چون از مقاصد درونی مأمون آگاه بود و عمل او را صادقانه نمی‌دانست، خلافت را نپذیرفت. مأمون دوباره اصرار کرد و گفت: «اكنون كه خلافت را نپذيرفتى‏‌، بايد ولايت عهدى‏‌ را بپذيرى‏‌ و بعد از من خليفه باشى‏‌.». امام علیه‌السلام از قبول ولایت عهدی نیز کراهت داشت، ولی با اصرار مأمون، به ناچار ولایت‌عهدی را پذیرفت، ولی مشروط به این که در اداره امور کشور و عزل و نصب کارگزاران، دخالت نکند.

مأمون، شرط مذکور را پذیرفت، و در حضور جمع کثیری از بنی عباس و سران دولت و گروهی از بنی‌هاشم، حکم ولایت عهدی را نوشت و تقدیم آن حضرت کرد و دستور داد با او بیعت کنند و به نامش سکه بزنند.

حکم مکتوب ولایت عهدی آن جناب، در کتب حدیث و تاریخ، ثبت شده و موجود است.

بدون تردید، این عمل مأمون، امری غیر عادی و غیر منتظره بود و از آغاز با مخالفت‌های شدید جمعی از سران حکومت و بزرگان بنی عباس مواجه شد که به صورت پنهانی و گاهی علنی اظهار مخالفت می‌کردند، ولی مأمون، شدیداً، از کار خود دفاع می‌کرد و آن را به عنوان عملی سنجیده و بر طبق مصالح معرفی می‌کرد.

هدف مأمون از این اقدام، خیلی روشن نیست و نیاز به تحقیق و بررسی دارد. آیا عمل واگذاری ولایت عهدی، واقعاً مخلصانه بوده و قصد داشته خلافت را که حق مشروع اهل‌بیت است، به اهلش واگذار کند؟ از شخصی مانند مأمون که برای تصاحب خلافت با برادرش امین جنگ کرد و صدها هزار نفر را کشت، تا او را به قتل رسانید و هنگامی که سر برادر را برایش بردند، به سجده افتاد و اظهار شادمانی کرد،[666]  بسیار بعید است که حاضر باشد خلافت را به علی بن موسی الرضا علیه‌السلام واگذار کند.

آیا در این اقدام ظاهرالصلاح، هدف سیاسی داشته و در صدد کسب و جاهت عمومی و مردمی بوده است؟ آیا می‌خواسته با چنین عملی، رضایت بنی‌هاشم و سادات علوی را که گاه به گاه شورش و نهضتی بر پا می‌کردند و مزاحم خلافت می‌شدند، جلب کند و از قیام‌های خونین آنان پیشگیری کند؟

این قبیل احتمالات وجود دارد و هر یک، تحقیق همه جانبه را می‌طلبد که امکان آن، در این اوراق کوتاه نیست.

متأسّفانه، موضوع ولایت عهدی علی بن موسی الرضا علیه‌السلام با وفات نا هنگامش به طور کلّی مرتفع شد. چنان که قبلاً گفته شد، مسئله ولایت عهدی آن جناب، در سال دویست هجری و در شهر مرو انجام گرفت، ولی معلوم نیست که آن حضرت چرا و در چه تاریخی به شهر طوس نقل مکان کرد و در قریه سناباد نوقان سکونت یافت.

حضرت بعد از چندی، با زهر جفا مسموم شد و در ماه صفر دویست و سه هجری وفات کرد و در کنار قبر هارون مدفون شد. ایشان، در آن زمان، پنجاه و پنج ساله بود.[667] بنابراین، مدّت ولایت عهدی آن حضرت، دو سال و اندی بیش نبود.

 

[623]ـ الإرشاد، ج 2، ص 247 ؛ بحارالأنوار، ج 49، ص 2و3و293 ؛ الفصول المهمة، ص 226؛ کافی، ج 1، ص 486 ؛ تاریخ‌یعقوبی، ج2، ص 453
[624]ـ الإرشاد، ج2، ص 247
[625]ـ الإرشاد، ج2، ص 248؛ الفصول المهمة، ص 225
[626]ـ الإرشاد، ج2، ص 248
[627]ـ الإرشاد، ج 2، ص 249
[628]ـ الإرشاد، ج2، ص 249
[629]ـ الإرشاد، ج 2، ص 249
[630]ـ الإرشاد، ج 2، ص 250 ؛ الفصول المهمة، ص 226
[631]ـ الإرشاد، ج 2، ص 250 ؛ الفصول المهمة، ص 226
[632]ـ الإرشاد، ج 2، ص 251
[633]ـ الإرشاد، ج 2، ص 251
[634]ـ الإرشاد، ج 2، ص 251
[635]ـ الإرشاد، ج2، ص 252
[636]ـ کشف‌الغمة، ج 3، ص 88
[637]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 15
[638]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 16
[639]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 16
[640]ـ بحارالأنوار، ج49، ص 17
[641]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 17
[642]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 18
[643]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 26
[644]ـ بحارالأنوار، ج49، ص 26
[645]ـ الإرشاد، ج 2 ص 247
[646]ـ الإرشاد، ج 2، ص 244
[647]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 90؛ مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 389
[648]ـ الفصول المهمة، ص 225 ؛ مطالب‌السؤول، ج 2، ص 128 ؛ کشف‌الغمة، ج 3، ص 49
[649]ـ الفصول المهمة، ص 226
[650]ـ تذکرة الخواص، ص 353
[651]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 129؛ مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 392
[652]ـ یکی از محققّان، احادیث امام رضا علیه‌السلام را در ابواب مختلف عقائد، اخلاق، فقه، تفسیر، تاریخ،... گردآورده و با روشی جالب در دو جلد به نام مسند الإمام الرضا تألیف و چاپ کرده است. در همین کتاب، راویان حدیث و شاگردان آن حضرت که جمع آوری شده‌اند، بالغ بر سیصد و دوازده نفر می‌شوند. علاقه‌مندان‌می‌توانندبه‌آن‌کتاب‌مراجعه‌کنند.
[653]ـ مناقب آل ابی طالب، ج 4 ص 397
[654]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 100
[655]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 95
[656]ـ بحارالأنوار، ج49، ص 90
[657]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 91
[658]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 91 ؛ الفصول‌المهمة، ص 233
[659]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 100
[660]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 97
[661]ـ الإرشاد، ج 2، ص 255؛ بحارالأنوار، ج 49، ص 97
[662]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 164
[663]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 132
[664]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 117
[665]ـ بحارالأنوار، ج 49، ص 117
[666]ـ الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 287
[667]ـ کافی، ج 1، ص 486