تقوی، عامل مهم تزکیه

تقوی، عامل مهم تزکیه

 

در مکتب اسلام تقوا از موقعیت بسیار ممتازی برخوردار است و متقین از مؤمنین ممتاز شمرده می‌شوند. کلمه تقوا و مشتقّاتش در قرآن و نهج البلاغه و کتب حدیث- مخصوصا در کتاب شریف نهج البلاغه- بسیار تکرار شده است. قرآن مجید ملاک کرامت و ارزش انسانها را تقوا می‌داند و می‌فرماید: «گرامى‏ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست»[127].

تقوا به عنوان بهترین توشه آخرت و بزرگترین وسیله سعادت معرفی شده است.

در قرآن می‌فرماید: « (براى آخرت خودتان) توشه‏اى تهيه كنيد و بهترين توشه‏ها تقواست»[128].

و می‌فرماید: «براى كسانى كه نيكوكار و باتقوا باشند پاداشى بس بزرگ خواهد بود»[129].

و می‌فرماید: «پس هركه تقوا پيشه كرد و كار شايسته انجام داد ترس و اندوهى بر آنان نيست»[130].

و می‌فرماید: «به سوى مغفرت پروردگارتان بشتابيد و به سوى بهشتى كه عرضش به مقدار آسمانها و زمين است و براى متقين آماده شده بشتابيد»[131].

می‌فرماید: «همانا كه متقين در بهشت و در نعمت زندگى مى‏كنند و از نعمتهايى كه پروردگارشان عطا كرده دلشادند»[132].

همچنین در نهج البلاغه و کتب حدیث، تقوا به عنوان رئیس اخلاق و بزرگترین وسیله سعادت معرفی شده است. از باب. نمونه:

حضرت علی علیه السّلام فرمود: «تقوا در رأس همه اخلاق قرار دارد»[133].

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: یک صفت است که هرکس ملازم آن شد دنیا و آخرت در اختیار او خواهد بود و به بهشت نیز نائل خواهد شد. گفته شد:

یا رسول اللّه! آن صفت چیست؟ فرمود: تقوا. هرکس که می‌خواهد عزیزترین مردم باشد تقوا را پیشه خود سازد. سپس این آیه را خواند: هرکس که تقوا را پیشه خود سازد خدا برایش گشایشی قرار خواهد داد و روزی او را از جای بی‌گمان خواهد فرستاد[134].

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «تقوا را از دست ندهيد چون جامع همه خيرات و خوبيها است، خيرى جز تقوا وجود ندارد، و خيراتى كه بواسطه تقوا حاصل مى‏شود در غير آن يافت نمى‏شود، چه خير دنيا و چه خير آخرت»[135].

حضرت سجاد علیه السّلام فرمود: «شرافت و ارزش هرعملی بواسطه تقوا است، فقط متّقین به سعادت و رستگاری نائل می‌گردند. خدای متعال می‌فرماید:

بدرستیکه سعادت و رستگاری از آن متقین می‌باشد»[136].

حضرت علی علیه السّلام فرمود: «ای بندگان خدا! آگاه باشید که متّقین از نعمت‌های دنیا و آخرت برخوردار خواهند شد. در بهره‌گیری از نعمت‌های دنیا با اهل دنیا مشارکت دارند. لیکن اهل دنیا در آخرت با اینان شریک نیستند. با بهترین وجه در دنیا سکونت دارند و با بهترین وجه از مأکولات استفاده می‌کنند. متّقین در دنیا از همان نعمت‌هایی که مترفین و مستکبرین استفاده می‌کنند استفاده می‌نمایند.

لیکن با زاد و توشه و سود فراوان، از این جهان به سرای آخرت انتقال خواهند یافت.

از لذت زهد در دنیا برخوردار می‌شوند و می‌دانند که فردای قیامت نیز در جوار رحمت خدا زندگی خواهند کرد، و هرچه را از خدا بخواهند به اجابت می‌رسد و بهره آنان از لذتها ناقص نخواهد بود[137].

در بعض احادیث، تقوا به عنوان عامل مهم تزکیه و تهذیب نفس و یک داروی شفابخش بیماریهای نفس معرفی شده است.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «همانا که تقوا داروی شفابخش بیماری قلبهای شما و روشنگر کوری دلها و شفابخش بیماری بدنها و اصلاح‌ کننده فساد سینه‌ها و پاک‌‌کننده آلودگیهای نفس و جلادهنده پرده‌های دیدگان و آرامش‌بخش اضطرابهای درونی و روشن‌کننده تاریکیهای شما می‌باشد»[138].

 

تقوا هدف تشریع احکام

تقوا در اسلام به عنوان یک ارزش اصیل اخلاقی و هدف تشریع احکام معرفی شده است. از باب نمونه:

خدا در قرآن می‌فرماید: «اى مردم! پروردگارتان را كه شما و كسانى را كه قبل از شما بوده‏‌اند آفريده عبادت كنيد شايد باتقوا شويد»[139].

و می‌فرماید: «روزه بر شما واجب شده چنانكه بر كسانيكه قبل از شما بوده‌‏اند نيز واجب بود، شايد باتقوا شويد»[140].

و می‌فرماید: «گوشت و خون قربانيها به خدا نمى‏رسد ليكن تقواى شما به خدا مى‏رسد»[141].

و می‌فرماید: «و براى آخرت زاد و توشه برداريد و بهترين توشه‌‏ها تقواست»[142].

چنانکه ملاحظه می‌فرمایید هدف تشریع بعض عبادتها، بلکه اصل عبادت این بوده که مردم با انجام آن اعمال باتقوا شوند. بلکه تقوا در نظر اسلام آنقدر اهمیت دارد که به عنوان ملاک قبول سایر اعمال معرفی شده است. بطوریکه عمل بدون تقوا مردود و بدون فایده می‌باشد.

در قرآن می‌فرماید: «خدا (عملهاى نيك را) فقط از متقين قبول مى‌‏كند»[143].

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به ابو ذر فرمود: در تحصیل تقوا بیشتر از خود عمل، کوشش کن، زیرا هیچ عملی که با تقوا باشد کوچک نیست، و چگونه کوچک شمرده می‌شود چیزی که مورد قبول خدا واقع شده است. در صورتیکه در قرآن می‌فرماید: خدا فقط از متّقین قبول می‌کند»[144].

حضرت صادق علیه السّلام فرمود: «گريه‌‏هاى آنها تو را فريب ندهد، زيرا تقوا فقط در قلب است»[145].

در قرآن می‌فرماید: «و اگر صبر كنيد و تقوا داشته باشيد، اين، از مهمترين امور است»[146].

چنانکه ملاحظه فرمودید، تقوا در قرآن و احادیث به عنوان یک ارزش اصیل و بهترین توشه آخرت و مهمترین داروی شفابخش بیماریهای قلب و بزرگترین وسیله تزکیه و تهذیب نفس معرفی شده است. در اهمیت آن همین بس که هدف تشریع و جعل احکام و قوانین شرع قرار گرفته است.

اکنون باید به تشریح معنای تقوا بپردازیم.

 

تعریف تقوا

 

معمولا تقوا را به عنوان یک برنامه منفی یعنی پرهیزکاری و اجتناب و کناره‌گیری از معصیت معرفی می‌کنند، چنین می‌پندارند که حفظ تقوا با شرکت در امور اجتماعی بسیار دشوار بلکه متعذر است. زیرا نفس انسان طبعا به گناه تمایل دارد، اگر مسؤولیتهای اجتماعی را بپذیرد، طبیعتا به گناه کشیده می‌شود. بنابراین، یا باید تقواپیشه و پرهیزکار بود و از امور اجتماعی کناره‌گیری کرد یا مسؤولیتهای

اجتماعی را پذیرفت و تقوا را از دست داد، زیرا جمع آنها غیر ممکن است.

لازمه این طرز تفکر این است که هرچه انسان گوشه‌گیرتر و منزوی‌تر باشد با تقواتر خواهد بود.

امّا تقوا در بعض آیات قرآن و احادیث و نهج البلاغه به عنوان یک ارزش مثبت معرفی شده است، نه منفی. تقوا فقط به معنای ترک گناه نیست، بلکه عبارتست از یک نیروی درونی و قدرت ضبط نفسانی که در اثر تمرین و ریاضتهای مداوم برای نفس حاصل می‌شود و نفس را آن‌چنان نیرومند می‌سازد که مطیع فرمانهای الهی خواهد بود. آن‌چنان نیرومند می‌شود که در برابر خواسته‌ها و تمایلات غیر مشروع نفسانی مقاوم و پایدار و ثابت‌قدم خواهد بود. در لغت هم تقوا به همین معنا آمده است.

تقوا از ماده «وقايه» گرفته شده که به معنای حفظ و نگهداری است. تقوا یعنی «خودنگهدارى و كنترل نفس». تقوا یک صفت مثبت مصونیت‌دهنده است، نه یک امر سلبی و برنامه منفی. تقوا یعنی تقید و تعهد انسان به اطاعت از قوانین و دستورهای شرع، هرترک گناهی را تقوا نمی‌گویند، بلکه ملکه ترک گناه و نیروی کنترل و ضبط نفس را تقوا می‌دانند. تقوا بهترین زاد آخرت است و «زاد» یک امر مثبت است نه منفی.

از باب نمونه، به چند مورد از سخنان حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام توجه بفرمایید:

«اى بندگان خدا، شما را به تقوا سفارش مى‌‏كنم. زيرا تقوا براى نفس به منزله افسار است كه او را به سوى خوبيها مى‌‏كشد. پس به رشته‏‌هاى محكم تقوا تمسّك جوييد و به حقائق آن متوسل شويد تا شما را به منازل آرامش و رفاه و وطنهاى وسيع و پناهگاههاى محفوظ و منزلهاى عزت برساند»[147].

«همانا كه تقوا، امروز براى شما پناهگاه و سپر است و براى فردا (قيامت) راهى است بسوى بهشت. راهى آشكار كه پوينده‏اش سود مى‏برد و وديعه گيرنده‏اش حافظ آن خواهد بود»[148].

«ای بندگان خدا بدانید که تقوا پناهگاهی استوار است و فجور و بی‌تقوائی خانه سست‌ بنیادی است که نمی‌تواند ساکنش را نگهدارد و پناهنده‌اش را حفظ کند.

بدانید که با تقوا سمّ و نیش گناهان قطع می‌شود»[149].

«اى بندگان خدا! همانا تقوا، اولياء خدا را از گناه بازمى‏دارد و ترس خدا را در قلوبشان مستقر مى‌‏سازد بدانگونه كه شبها را براى عبادت و رازونياز با خدا بيدار مى‏مانند و روزها را روزه مى‌‏دارند»[150].

«همانا كه تقوا در اين دنيا براى تو پناهگاه و بعد از مرگ سعادت است»[151].

چنانکه ملاحظه می‌فرمائید تقوا در این احادیث به عنوان یک ارزش مثبت و یک نیروی وجودی بازدارنده و مصونیت‌دهنده و یک عامل قوی کنترل‌ کننده معرفی شده است تقوا به منزله افساری است که به وسیله آن، مرکب چموش و سرکش نفس و خواسته‌ها و تمایلاتش کنترل و تعدیل می‌شود. تقوا به منزله قلعه و حصار محکمی است که انسان را از تاخت‌وتاز دشمنان داخلی یعنی هوی‌ها و هوسهای نامشروع نفسانی و شیطانی محفوظ می‌دارد. تقوا به منزله سپری است که از اصابت تیرهای مسموم و ضربه‌های کشنده شیاطین جلوگیری می‌کند. تقوا به انسان آزادی می‌دهد، از اسارت هوی‌ها و هوسها آزاد می‌سازد و رشته‌های حرص و طمع و حسد و شهوت و غضب را از گردنش برمی‌دارد. تقوا محدودیت نیست بلکه مالکیت و کنترل نفس است. به انسان عزت و شرافت و قدرت و شخصیت و پایداری می‌دهد. قلب را از هجوم افکار شیطانی حفظ می‌کند و برای نزول فرشتگان الهی و تابش انوار قدسی آماده می‌گرداند و به اعصاب آرامش و اطمینان می‌بخشد.

تقوا برای انسان به منزله خانه و جامه است که از حوادث و سرما و گرما نگه‌‌داری می‌کند.

خدا در قرآن می‌فرماید: وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ[152] بنابراین تقوا یک ارزش وجودی و زاد و توشه آخرت است، نه یک صفت منفی. البته تقوا در قرآن و حدیث به معنای ترس و ترک گناه نیز استعمال شده است، لیکن اینها از لوازم تقوا هستند، نه خود آن.

 

تقوا و گوشه‌گیری

بنابراین، گوشه‌گیری و عدم قبول مسؤولیتهای اجتماعی را نه تنها نمی‌توان از علائم تقوا شمرد بلکه در بعض موارد برخلاف تقوا است. در اسلام رهبانیت و گوشه‌گیری نیست. اسلام، انسان را برای فرار از گناه به انزوا و ترک مشاغل دنیوی سفارش نمی‌کند، بلکه از او می‌خواهد که مسؤولیتها را بپذیرد، در امور اجتماعی شرکت کند و درعین‌حال بوسیله تقوا نفس خویش را مهار و کنترل کند و از انحراف و گناه بازدارد.

اسلام نمی‌گوید: ریاست و مقام مشروع را نپذیر، بلکه می‌گوید بپذیر ولی برای رضای خدا به بندگان خدمت کن و بنده جاه و مقام نباش، جاه و مقام را وسیله نیل به شهوتها و هوسهای نفسانی قرار مده و از جاده حق منحرف مشو.

اسلام نمی‌گوید: برای نیل به تقوا دست از کار و کسب بردار و در طلب روزی حلال تلاش مکن، بلکه می‌گوید: اسیر و برده دنیا مشو.

اسلام نمی‌گوید: دنیا را ترک کن و برای عبادت در گوشه‌ای بنشین، بلکه می‌گوید: در دنیا زندگی کن و در آبادی آن بکوش، ولی اهل دنیا نباش و فریفته و دلباخته‌اش نشو، بلکه دنیا را در طریق سیر و صعود الی اللّه قرار بده.

این است مقصود از تقوا که در اسلام به عنوان بهترین ارزشها و خصلتها معرفی شده است.

 

تقوا و بصیرت

از آیات و احادیث استفاده می‌شود که تقوا به انسان بصیرت و بینش صحیح می‌دهد تا مصالح واقعی دنیا و آخرت خود را تشخیص دهد و دنبال کند. از باب نمونه:

خدای حکیم در قرآن می‌فرماید: «اى اهل ايمان! اگر تقوا پيشه كنيد خدا براى شما فرقان قرار مى‌‏دهد»[153]!. یعنی دیده بصیرت می‌دهد تا طریق سعادت و شقاوت و مصالح و مفاسدتان را تشخیص دهید.

در آیه دیگر می‌فرماید: «باتقوا باشيد تا علوم را بر شما افاضه كند، خدا به هر چيزى عالم است»[154].

با اینکه قرآن برای عموم مردم نازل شده لیکن متقین هستند که هدایت می‌شوند و پند می‌گیرند. به‌همین جهت می‌فرماید:

«قرآن براى مردم بيان است و براى اهل تقوا هدايت و پند مى‌‏باشد»[155].

امیر المؤمنین علیه السّلام می‌فرماید: «همانا كه تقوا داروى شفابخش بيماريهاى قلب و سبب بينايى چشم دل شما مى‌‏باشد»[156].

پیامبر اسلام فرمود: «اگر نبود كه شياطين برگرد قلوب بنى آدم دور مى‏زنند، عالم ملكوت را مشاهده مى‏‌كردند»[157].

امام صادق علیه السّلام از پدرش نقل کرده که فرمود: «براى فساد قلب چيزى از ارتكاب معصيت بالاتر نيست، قلب با گناه، درگير مى‌‏شود تا حديكه گناه او را مغلوب مى‏‌سازد و زيرورويش مى‌‏كند»[158].

از این قبیل آیات و احادیث استفاده می‌شود که تقوا باعث بصیرت و بینایی عقل می‌شود و نیروی درک و تمیز را تقویت می‌کند. عقل گوهر گرانبهایی است که در وجود انسان بودیعه نهاده شده تا بوسیله آن مصالح و مفاسد، خیرات و شرور، عوامل سعادت و شقاوت و بالاخره «بايد» ها و «نبايد» ها را خوب بشناسد و تمیز دهد.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «عقل در بدن، رسول حق است»[159].

آری چنین رسالت مهمی بر دوش عقل نهاده شده و توان انجام آن را دارد، لیکن در صورتیکه قوا و غرائز، حکومت او را پذیرفته، مخالفت و کارشکنی و جوسازی نکنند. هوی‌ها و هوسها، دشمن عقل هستند و نمی‌گذارند کارش را بخوبی انجام دهد.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «هواى نفس دشمن عقل است»[160].

و فرمود: «هركس كه مالك شهوت خويش نباشد مالك عقلش نيز نخواهد بود»[161].

و فرمود: «عجب و خودبينى عقل را فاسد مى‏كند»[162].

و فرمود: «آدم لجباز رأى (درستى) ندارد»[163].

درست است که حکومت و اداره بدن بدست عقل سپرده شده و توان آن را هم دارد، لیکن غرائز و تمایلات نفسانی از موانع بزرگ موفقیت او هستند، اگر یکی از غرائز یا همه آنها از حال اعتدال خارج شده، دست به طغیان زدند و به جوسازی و کارشکنی پرداختند، عقل چگونه می‌تواند در انجام وظیفه موفق باشد. چنین انسانی عقل دارد، لیکن بدون درک و تمیز. چراغ دارد اما هوی‌ها و هوسها و شهوتها و غضبها همانند ابر تاریک یا مه غلیظی او را فروگرفته‌اند، نورش را خاموش ساخته‌اند و از درک واقعیات بازش می‌دارند. آدم شهوت‌پرست چگونه می‌تواند مصالح واقعی خود را بشناسد و نیروی طغیانگر و تسلط یافته شهوت را مهار کند؟

انسان خودبین کی می‌تواند عیوب خودش را بشناسد تا در صدد اصلاح برآید؟ و هم‌چنین سایر صفات زشت، مانند: خشم و حسد و طمع و کینه‌توزی و تعصب و لجبازی و حب مال و مقام و ریاست و ... را چطور می‌توان از خود دور سازد؟.

اگر یکی از اینها یا بیشتر بر نفس تسلط یافت، عقل عملی را از درک واقعیات بازمی‌دارد و اگر عقل بخواهد برخلاف آنها عملی را انجام دهد جوسازی و کارشکنی را شروع می‌کند و غوغا و داد و فریاد به راه می‌اندازد، آن‌چنان‌که محیط را بر عقل تاریک نماید و او را در انجام وظیفه ناتوان سازد. انسانی که در اسارت هوی‌ها و هوسها باشد حتی از پندواندرز نیز نتیجه نخواهد گرفت بلکه مواعظ و آیات قرآن بر قساوت قلبش خواهد افزود.

بنابراین، تقوا را می‌توان از بهترین و مؤثرترین عوامل بصیرت و روشن‌بینی و وظیفه‌شناسی شمرد.

در خاتمه لازم است یادآور شویم: اینکه گفته شد، تقوا موجب ازدیاد بصیرت است، در عقل عملی و تشخیص وظیفه و به اصطلاح شناخت بایدها و نبایدها است، نه در عقل نظری و درک حقائق. چنان نیست که آدم بی‌تقوا از درک مسائل ریاضی و طبیعی هم ناتوان باشد، گرچه تقوا در فهم و تیزهوشی نیز تا حدی می‌تواند موثر واقع شود.

 

تقوا و پیروزی بر مشکلات

یکی از آثار مهم تقوا غلبه بر مشکلات و دشواریهای زندگی است. خدا در قرآن می‌فرماید: «هركس كه تقوا را پيشه خود سازد، خدا (در حل مشكلات) راه خروجى برايش قرار مى‌‏دهد و از آن راه كه گمان نمى‏برد به وى روزى مى‌‏رساند»[164].

باز می‌فرماید: «هركس كه تقوا را پيشه سازد خدا كارهايش را آسان مى‏گرداند»[165].

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «هركس كه تقوا را پيشه سازد شدايد و سختيها از او دور مى‌‏شود، بعد از اينكه نزديك شده است. تلخيها برايش شيرين مى‌‏گردد، امواج مشكلات متراكم، در برابرش شكافته و پراكنده مى‏شود و امور دشوار و دردناك برايش آسان مى‏‌گردد»[166].

از این قبیل آیات و احادیث استفاده می‌شود که تقوا در حل مشکلات و غلبه بر دشواریها به انسان کمک می‌کند. اکنون باید دید تقوا در این موارد چه تأثیری می‌تواند داشته باشد.

مشکلات و سختیهای زندگی را بطور کلی به دو دسته می‌توان تقسیم کرد:

نوع اول مشکلاتی که حل آنها در اختیار نیست، مانند نقص عضو، ابتلای به بیماریهای غیر قابل علاج و خطرهای غیر قابل پیشگیری و امثال اینها که جلوگیری و رفع آنها از امکان ما خارج است.

نوع دوم دشواریها و مشکلاتی که تصمیم و اراده ما در حل آنها و حتی در پیشگیری از آنها می‌تواند مؤثر باشد. مانند غالب گرفتاریهای روحی و جسمی و خانوادگی و اجتماعی و شغلی و غیره.

البته تقوا در حل هریک از این دو مشکل می‌تواند نقش مهمی را ایفا کند. اما در بخش اول، گرچه جلوگیری از آن مشکل و برطرف ساختن آن برای ما عملا غیر ممکن می‌باشد، لیکن چگونگی برخورد با آن گرفتاریها در اختیار ما است. انسان باتقوا و خودنگهدار که بر نفس خویش کاملا تسلط دارد و جهان و مشکلات جهان را گذرا و زندگی آخرت را اصیل و باقی می‌داند و بر نیروی لایزال الهی تکیه دارد، حوادث و مشکلات دنیا را کوچک و موقت می‌شمارد و جزع و فزع نمی‌کند، بلکه در برابر خواست الهی تسلیم محض خواهد بود. انسان باتقوا با خدا و جهان آخرت مأنوس و دلگرم است. حوادث و مشکلات گذرا نمی‌توانند آرامش خاطرش را برهم بزنند. چون حوادث و مشکلات و مصیبتها ذاتا دردآور نیستند بلکه اضطراب و عدم تحمل نفس است که اسباب ناراحتی انسان را فراهم می‌سازد، و تقوا در این باره به انسان کمک می‌کند.

اما نوع دوم، اکثر گرفتاریها و شدایدی که زندگی را بر انسان تلخ می‌کنند معلول صفات زشت و هوی‌ها و هوسهای نفسانی و غلبه تمایلات شیطانی می‌باشند. اغلب گرفتاریهای خانوادگی را زن یا شوهر یا هردو، در اثر عدم تسلط بر خواسته‌های نفسانی، بوجود می‌آورند، و خود در آتشی که بدست خودشان افروخته‌اند می‌سوزند و جزع و فزع می‌کنند. سایر مشکلات نیز همینطور است.

اخلاق فاسد مانند حسد، کینه‌توزی، انتقامجویی، لجبازی، تعصب، خودبینی، خودپسندی، طمع، شهوت، خشم، بلندپروازی، تکبر و امثال اینها هستند که برای انسان گرفتاری و مشکل و غم و غصه بوجود می‌آورند و زندگی شیرین را تلخ می‌سازند. چنین شخصی آن‌چنان اسیر خواسته‌های نفسانی است که حتی از شناخت درد و دوای خویش هم عاجز می‌باشد. بهترین و مؤثرترین چیزی که می‌تواند از وقوع این حوادث جلوگیری کند همانا تقوا و کنترل نفس و خودنگهداری است. برای شخص متقی این قبیل حوادث دردناک اصلا بوجود نمی‌آید، او با دلی آرام و قلبی نورانی به حیات خویش ادامه می‌دهد و برای آخرت توشه برمی‌دارد.

حب دنیا سرچشمه تمام گرفتاریها است ولی شخص باتقوا به دنیا و مافیها دلباخته نیست تا از فقدان آنها رنج ببرد.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «از حب دنيا بپرهيز كه اصل هرگناه و معدن هربلائى است»[167].

 

تقوا و آزادی

ممکن است کسی چنین خیال کند که تقوا سلب آزادی می‌کند، قیدوبند و محدودیت بوجود می‌آورد و زندگی را سخت و دشوار می‌سازد، لیکن اسلام این عقیده را مردود می‌شمارد بلکه برعکس، تقوا را سبب آزادی و آسایش و عزت و بزرگواری می‌داند و انسان بی‌تقوا را اسیر و برده می‌شمارد.

امیر المؤمنین علیه السّلام می‌فرماید: «تقوا كليد هدايت و استقامت و توشه آخرت مى‏باشد. تقوا سبب آزادى از بندگيها و وسيله نجات از هلاكتها است»[168].

حضرت علی علیه السّلام فرمود: «شرافتی بالاتر از اسلام نیست و عزتی عزیزتر از تقوا و پناهگاهی بهتر از ورع وجود ندارد»[169].

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: «هركس به تقوا توسل جويد، شدايد و دشواريها بعد از نزديك شدن، از وى دور گردند، امور تلخ برايش شيرين شوند، امواج متراكم گرفتاريها، از اطرافش پراكنده گردند و دشواريها برايش سهل گردد»[170].

در این احادیث، تقوا کلید حل مشکلات و سبب عزت و آزادی انسان و نجات از گرفتاریها و دشواریها و تلخیهای زندگی و بهترین پناهگاه معرفی شده است.

پس تقوا برای انسان محدودیت و سلب آزادی بوجود نمی‌آورد بلکه شخصیت انسانی او را احیا می‌کند و از اسارت شهوتها، غضبها، انتقامجویی‌ها کینه‌توزیها، خودخواهیها، خودبینیها، تعصبها، لجوجیها، طمعها، مال‌پرستیها، خودپرستیها، هوی‌پرستیها، جاه و مقام‌پرستیها، شکم‌پرستیها و شهرت‌پرستیها آزاد می‌سازد. شخصیت انسانی و عقلش را تقویت می‌کند تا بر غرائز و نیروهای طغیانگر نفس فائق آید، آنها را تعدیل کند و برطبق مصالح واقعی هدایت و رهبری نماید و از افراط و تفریطکاریهای آنها جلوگیری بعمل آرد.

قرآن افرادی را که مطیع و منقاد هوای نفس باشند، در تأمین خواسته‌های نفسانی تلاش کنند و برای نیل به تمایلات خویش محدودیتی قائل نباشند، بت‌پرست و هوی‌پرست می‌داند.

در قرآن می‌فرماید: «آیا می‌بینی کسی را که خدایش را هوای نفس خودش قرار داده و با اینکه علم دارد، خدا او را گمراه نموده و بر گوش و دل او مهر نهاده و بر چشمش پرده ظلمت کشیده است. پس چه کسی بعد از خدا او را هدایت می‌کند؟. آیا پند نمی‌گیرند»[171].

آری شخصی که در برابر هوسها و خواسته‌های نفسانی تسلیم محض باشد، و برای نیل بدانها از هیچ زشتی پروا نکند و دیوانه‌وار در تلاش و کوشش باشد و به ندای خیراندیشانه عقل و رهنمودهای پیامبران گوش ندهد، چنین فردی واقعا اسیر و برده است، بنده و مطیع هوای نفس.

هوای نفس شخصیت انسانی و گوهر گرانبهای عقلش را مغلوب و در بند انداخته است و برای آزادی او جز تقوا راه دیگری وجود ندارد. پس تقوا محدودیت نمی‌آورد، بلکه به انسان آزادی می‌بخشد.

 

تقوا و درمان بیماریها

 

این مطلب قبلا به اثبات رسید که اخلاق زشت، مانند: حسد، کینه، انتقامجویی، عیبجویی، خشم، تعصب، طمع، خودبینی، تکبر، ترس، بی‌ارادگی، وسوسه و امثال اینها، بیماریهای نفسانی هستند. نفوس این افراد نه به مجاز بلکه حقیقتا بیمار است.

این مطلب نیز در علوم به اثبات رسیده که بین نفس و تن آدمی نه تنها ارتباط و اتصال محکمی برقرار است بلکه متحد می‌باشند و بواسطه همین ارتباط و اتصال، در یکدیگر تأثیر و تأثر دارند. بیماریهای جسمانی، نفس را ناراحت و پریشان می‌سازند و برعکس بیماریهای نفسانی در جسم و اعصاب انسان تأثیر کامل می‌گذارند. بسیاری از بیماریهای روانی و ضعف اعصابها در اثر اخلاق زشت بوجود می‌آید. حتی منشأ بعضی امراض جسمانی مانند زخم و تورم معده و روده، سوءهاضمه و ترش کردن غذا، سردرد و دل‌درد، نیز ممکن است معلول پاره‌ای از اخلاق زشت مانند حسد، کینه‌توزی، طمع، خودخواهی و بلندپروازی باشد. کاملا مشهود است که اعتیادات مضر و افراط در شهوترانی چه امراض خطرناکی را به وجود می‌آورند و چنانکه قبلا گذشت تنها داروی شفابخش امراض نفسانی تقوا است. بنابراین، می‌توان گفت که تقوا در درمان بیماریهای جسمانی و روانی انسان و بهداشت و سلامت او تأثیر بسزایی دارد.

حضرت علی علیه السّلام درباره تقوا می‌فرماید: «تقوا درمان بيماريهاى اجسام شما و اصلاح‏كننده فساد قلوب شما و پاك‏كننده آلودگيهاى نفوس شما است»[172]!.


[127]- إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ- حجرات/ 13.
[128]- قال على عليه السلام: فانّ تقوى اللّه ... شفاء مرض اجسادكم و صلاح فساد صدوركم و طهور دنس انفسكم- نهج البلاغه/ خطبه 198.
[129]- لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ- آل عمران/ 172.
[130]- فَمَنِ اتَّقى‏ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ- اعراف/ 35.
[131]- وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ- آل عمران/ 133.
[132]- إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَعِيمٍ فاكِهِينَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ- طور/ 18.
[133]- قال على عليه السّلام: التقى رئيس الاخلاق- نهج البلاغه/ كلمات قصار 41.
[134]- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: خصلة من لزمها اطاعته الدنيا و الاخرة و ربح الفوز بالجنة قيل و ماهى يا رسول اللّه؟ قال: التقوى، من اراد ان يكون اعز الناس فليتق اللّه عز و جل ثم تلا: و من يتق اللّه يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب- بحار الانوار/ ج 70 ص 285.
[135]- قال على عليه السّلام: عليكم بتقوى اللّه فانها تجمع الخير و لا خير غيرها و يدرك بها من الخير ما لا يدرك بغيرها من خير الدنيا و الاخرة- بحار الانوار/ ج 70 ص 285.
[136]- قال السجاد عليه السّلام: شرف كل عمل بالتقوى و فاز من فاز من المتقين، قال اللّه تبارك و تعالى: إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً- بحار الانوار/ ج 77 ص 386.
[137]- قال على عليه السّلام: و اعلموا عباد اللّه انّ المتقين ذهبوا بعاجل الدنيا و آجل الاخرة فشاركوا اهل الدنيا فى دنيا هم و لم يشاركهم اهل الدنيا فى آخرتهم. سكنوا الدنيا بافضل ما سكنت و اكلوها بافضل ما اكلت، فحظوا من الدنيا بما حظى به المترفون و اخذوا منها ما اخذه الجبابرة المتكبرون. ثم انقلبوا عنها بالزاد المبلغ و المتجر الرابح اصابوا لذة زهد الدنيا فى دنياهم و تيقّنوا انّهم جيران اللّه غدا فى آخرتهم لا تردّ لهم دعوة و لا ينقص لهم نصيب من لذة- نهج البلاغه/ كتاب 27.
[138]- قال على عليه السّلام: فانّ تقوى اللّه دواء داء قلوبكم و بصر عمى افئدتكم و شفاء مرض اجسادكم و صلاح فساد صدوركم و طهور دنس انفسكم و جلاء غشاء ابصاركم و امن فزع جأشكم و ضياء سواد ظلمتكم- نهج البلاغه/ خطبه 198.
[139]- يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ- بقره/ 21.
[140]- كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ- بقره/ 183.
[141]- لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى‏ مِنْكُمْ- حج/ 38.
[142]- وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى‏- بقره/ 197.
[143]- إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ- مائده/ 27.
[144]- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: يا ابا ذر! كن بالعمل بالتقوا اشدّ اهتماما منك بالعمل، فانّه لا يقلّ عمل بالتقوا و كيف يقلّ ما يتقبّل بقول اللّه انما يتقبّل اللّه من المتقين- بحار/ ج 77 ص 89.
[145]- قال ابو عبد اللّه عليه السّلام: لا يغّرنك بكائهم انّما التقوى فى القلب- بحار/ ج 70 ص 286.
[146]- وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ- آل عمران/ 186.
[147]- قال على( ع): اوصيكم عباد اللّه بتقوى اللّه فانّها الزمام و القوام فتمسّكوا بوثائقها و اعتصموا بحقائقها تؤول بكم الى اكنان الدعة و اوطان السعة و معاقل الحرز و منازل العزّ- نهج البلاغه/ خ 195.
[148]- قال على عليه السّلام: فان التقوا فى اليوم الحرز و الجنّة و فى غد الطريق الى الجنّة مسلكها واضح و سالكها رابح و مستودعها حافظ- نهج البلاغه/ 191.
[149]- قال امير المؤمنين عليه السّلام: اعلموا عباد اللّه انّ التقوى دار حصن عزيز و الفجور دار حصن ذليل لا يمنع اهله و لا يحرز من لجأ اليه الا و بالتقوى تقطع حمة الخطايا- نهج البلاغه/ خ 157.
[150]- قال على عليه السّلام: فان تقوى اللّه حمت اولياء اللّه محارمه و الزمت قلوبهم مخافته حيث اسهرت لياليهم و اضمأت هواجرهم- نهج البلاغه/ خطبه 114.
[151]- قال امير المؤمنين عليه السّلام: ان التقوى عصمة لك فى حياتك و زلفى بعد مماتك- غرر الحكم/ ص 222.
[152]- اعراف/ 26.
[153]- يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً- انفال/ 29.
[154]- وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيمٌ- بقرة/ 282.
[155]- هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ- آل عمران/ 138.
[156]- قال على( ع): فان تقوى اللّه دواء داء قلوبكم و بصر عمى افئدتكم- نهج البلاغه/ خ 198.
[157]- قال النبى صلّى اللّه عليه و آله: لو لا انّ الشياطين يحومون على قلوب بنى آدم لنظروا الى الملكوت- بحار الانوار/ ج 70 ص 59.
[158]- عن ابيعبد اللّه عليه السّلام قال: كان ابى يقول: ما من شى‏ء افسد للقلب من الخطيئة انّ القلب ليواقع الخطيئة فما تزال به حتى تغلب عليه فيصير اسفله اعلاه و اعلاه اسفله- بحار/ ج 70 ص 54
[159]- قال على عليه السّلام: العقل رسول الحق- غرر الحكم/ ج 1 ص 13.
[160]- قال على عليه السّلام: الهوى عدوّ العقل- غرر الحكم/ ص 13.
[161]- قال امير المؤمنين عليه السّلام: من لم يملك شهوته لم يملك عقله- غرر الحكم/ ص 702.
[162]- قال على عليه السّلام: العجب يقسد العقل- غرر الحكم/ ص 26.
[163]- قال على عليه السّلام: اللجوج لا راى له- غرر الحكم/ ص 31.
[164]- وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ- طلاق/ 2.
[165]- وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً- طلاق/ 4.
[166]- قال امير المؤمنين عليه السّلام: فمن اخذ بالتقوى عزبت عنه الشدائد بعد دنوها و احلولت له الامور بعد مرارتها و انفرجت عنه الامواج بعد تراكمها و اسهلت له الصعاب بعد انصابها- نهج البلاغه/ خطبه 198.
[167]- قال على عليه السّلام: ايّاك و حبّ الدنيا فانها اصل كل خطيئة و معدن كل بليّة- غرر الحكم/ ص 150.
[168]- قال على عليه السّلام: فانّ تقوى اللّه مفتاح سداد و ذخيرة معاد و عتق من كل ملكة و نجاة من كل هلكة- نهج البلاغه/ خطبه 230.
[169]- قال على عليه السّلام: لا شرف اعلى من الاسلام و لا عزّ اعزّ من التقوى و لا معقل احسن من الورع- نهج البلاغه/ باب المختار من الحكم، 371.
[170]- قال على عليه السّلام: فمن اخذ بالتقوى عزبت عنه الشدائد بعدد نوها و احلولت له الامور بعد مرارتها و انفرجت عنه الامواج بعد تراكمها و اسهلت له الصعاب بعد انصابها- نهج البلاغه/ خطبه 193.
[171]- أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى‏ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى‏ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى‏ بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ- جاثيه/ 23.
[172]- قال على عليه السّلام: فانّ تقوى اللّه ... شفاء مرض اجسادكم و صلاح فساد صدوركم و طهور دنس انفسكم- نهج البلاغه/ خطبه 198.

*امينى، ابراهيم، خودسازى (تزكيه و تهذيب نفس)، 1جلد، شفق - قم، چاپ: هشتم.