حج‏

حج‏

حج در اسلام از عبادت‏هاى‌ بزرگ و از اركان اسلام به شمار رفته است.

امام محمد باقر عليه السلام فرمود: اسلام بر پنج پايه بنا شده است: نماز، زكات، حج، روزه و ولايت.

حج بايد با قصد قربت انجام بگيرد و ريا و خودنمايى‌ موجب بطلان آن مى‌‏شود. مراسم حج در روزهاى‌ مخصوص ماه ذى‌‏حجه انجام مى‌‏گيرد و بر هر مسلمان مستطيع كه وسيله رفتن به حج برايش فراهم باشد يك بار واجب است.

حج عبادت بزرگ و جامعى‌ است كه در تشريع آن، اهداف مختلفى‌ وجود دارد. و اگر درست انجام بگيرد براى‌ شخص حاجى‌ و امت بزرگ اسلام منافع مهمى‌ در بردارد. لذا حضرت ابراهيم عليه السلام از جانب خدا مأموريت يافت تا مردم را به سوى‌ آن دعوت كند.

قرآن مى‌‏فرمايد:

مردم را به حج دعوت كن تا پياده يا سوار بر شتران لاغر، از هر طرف، به‏ سوى‌ تو آيند. تا منافع خود را ببينند و نام خدا را در روزهاى‌ معين و هنگام ذبح چارپايانى‌ كه روزى‌ آنان شده، ببرند. از آنها بخوريد و به بينوايان فقير اطعام كنيد.[1]

توجه به خدا و تهذيب نفس‏

يكى‌ از منافع و اهداف مهم حج، تزكيه، تهذيب، پرورش نفس و تقرب به خداست. حج سفر روحانى‌ و معنوى‌ است كه حاجى‌ قبل از حركت، خود را براى‌ زيارت خانه خدا و حضور در محضر پروردگار آماده مى‌‏سازد. از گناهان گذشته‏اش، كه موجب دورى‌ از خدا شده، توبه مى‌‏كند، بدهكارى‌ خود را ادا مى‌‏كند. اموالش را از حرام و حقوق واجب پاك مى‌‏سازد و اگر به كسى‌ ظلم كرده رضايت او را فراهم مى‌‏نمايد.

آن‏گاه روانه خانه خدا مى‌‏شود و در طول سفر، خود را مهمان خدا و در محضر او مشاهده مى‌‏كند و همواره به ياد اوست. اين مراسم را با بينش و با توجه به حكمت‏هاى‌ آن انجام مى‌‏دهد. وقتى‌ در ميقات با دو پارچه سفيد و بى‌‏آلايش محرم مى‌‏شود باطن ذات خود را نيز از گناهان و تعلقات دنيوى‌ پاك مى‌‏سازد. تلبيه را به عنوان قبول دعوت خداى‌ متعال بر زبان جارى‌ مى‌‏سازد و در طول احرام كار خلافى‌ انجام نمى‌‏دهد.

با چنين حالى‌ به سوى‌ بيت اللّه الحرام حركت مى‌‏كند، هر چه نزديك‏تر مى‌‏شود قلب او نيز به خدا نزديك‏تر مى‌‏گردد. در حال طواف كعبه، نماز طواف و سعى‌ بين صفا و مروه، همواره به ياد خداست.

با وقوف در عرفات، به ياد توقف در قيامت و حساب اعمال مى‌‏افتد. در منا و توقف در مشعر خود را در حال حركت به سوى‌ خدا مشاهده مى‌‏نمايد.

هنگام رمى‌ جمرات، نفس اماره و شيطان را نيز سنگباران مى‌‏كند، موقع ذبح گوسفند در قربانگاه مراتب اطاعت و فداكارى‌‏هاى‌ حضرت ابراهيم و اسماعيل را به ياد مى‌‏آورد و با همين كيفيت ساير مراسم حج را به پايان مى‌‏برد. در نهايت تصميم مى‌‏گيرد كه ديگر مرتكب گناه نشود و قداست و ارزش حاجى‌ بودن را براى‌ هميشه حفظ كند. آن گاه با نفسى‌ نورانى‌ و دلى‌ آرام و قلبى‌ مطمئن و اراده‏اى‌ قاطع و حجّى‌ مقبول به سوى‌ وطن باز مى‌‏گردد.

فايده مذكور از مهم‏ترين منافع و دست‏آوردهاى‌ حج محسوب مى‌‏شود كه در احاديث نيز به آنها اشاره شده است:

امام صادق عليه السلام فرمود: حج و عمره دو بازار از بازارهاى‌ آخرت‏اند، هركس به حج و عمره مى‌‏رود در جوار رحمت خداست. اگر توفيق يافت كه مراسم حج را به پايان برساند گناهانش آمرزيده مى‌‏شود و اگر مرگش فرا رسيد پاداش او با خداست.[2]

 

هم‏چنين فرمود: وقتى‌ مردم در منا در چادرهاى‌ خود مستقر مى‌‏شوند منادى‌ حق تعالى‌ ندا مى‌‏دهد: اگر مى‌‏دانستيد در جوار چه كسى‌ قرار گرفته‏ايد يقين مى‌‏كرديد كه خداى‌ متعال در حفظ خانواده و اموال، جانشين‏تان است و شما را مورد مغفرت قرار مى‌‏دهد.[3]

نيز فرمود: وقتى‌ اراده حج كردى‌ قلب خود را براى‌ خدا از هر دغدغه و حجابى‌‏فارغ ساز، امورت را به خدا واگذار كن و در جميع حركات و سكنات بر خدا توكل نما و تسليم قضا و قدر او باش. دنيا و محتوياتش را براى‌ مردم بگذار، خويشتن را از حقوقى‌ كه مردم بر تو دارند پاك ساز، بر توشه و مركب سوارى‌ و همراهان و جوانى‌ و مال خود اعتماد نكن، مبادا همه اينها براى‌ تو وبال شوند، زيرا هر كس طالب جلب رضاى‌ خدا جاشد ولى‌ بر غيراو اعتماد كند، خدا همان چيز را وسيله وبال او قرار مى‌‏دهد. براى‌ سفر حج به گونه‏اى‌ آماده شو كه گويا اميد رجوع ندارى‌. با همراهانت خوش‏رفتار باش، اوقات واجبات الهى‌ و سنت‏هاى‌ پيامبر را رعايت كن. آداب اسلامى‌، تحمل دشوارى‌‏ها و صبر و شكر، مهربانى‌، سخاوت و ايثار را همواره رعايت كن. آن گاه با آب توبه خالص گناهانت را بشوى‌، لباس راستى‌ و صفا و خشوع را بپوش و از هر چه تو را از ياد خدا و اطاعت او باز مى‌‏دارد مُحرم شو. آن گاه با لبيك صادق و خالص، دعوت حق را اجابت نما و به ريسمان محكم الهى‌ تمسك بجوى‌. در همان حالى‌ كه با ساير مسلمانان اطراف بيت اللّه طواف‏ مى‌‏كنى‌، با قلبت همراه ملائكه در اطراف عرش طواف كن. در هروله رفتن از هواى‌ نفسانى‌ خود نيز بگريز.

وقتى‌ از عرفات به منى‌ كوچ مى‌‏كنى‌ از نيروى‌ خود نيز تبرّى‌ بجوى‌ و از غفلت و لغزش‏ها خارج شو و چيزهايى‌ كه بر تو حلال نيست و استحقاق آنها را ندارى‌ آرزو نكن.

در عرفات به خطاهاى‌ خود اعتراف كن و با خداى‌ متعال در توحيد او تجديد عهد نما. در مزدلفه به سوى‌ خدا تقرب بجوى‌ و تقواى‌ او را پيشه ساز.

وقتى‌ از كوه بالا مى‌‏روى‌، روحت را نيز بالا ببر.

هنگام ذبح قربانى‌، گلوى‌ هواهاى‌ نفسى‌ و طمع را نيز قطع كن. زمان رمى‌ جمرات، شهوات و پستى‌‏ها و اخلاق زشت را نيز سنگباران كن. با تراشيدن سر، عيوب ظاهر و باطن خود را نيز برطرف ساز.

وقتى‌ داخل حرم مى‌‏شوى‌ خود را در رسيدن به مراد در پناه خدا بدان.

براى‌ تعظيم صاحب بيت و معرفت جلال و قدرت او آماده باش. موقع طواف، از روى‌ رضا و تسليم، حجر الاسود را استلام كن. در طواف وداع، غير خدا را رها كن، وقتى‌ بر كوه صفا توقف مى‌‏كنى‌ روح و باطن خود را براى‌ ملاقات با خدا تصفيه نما. هنگامى‌ كه از كوه مروه بالا مى‌‏روى‌ خود را با تقوا در محضر خدا قرار بده و تا قيامت بر شرط و عهدى‌ كه با خدا بسته‏اى‌ هم چنان وفادار بمان. بدان كه خداى‌ متعال حج را واجب نكرد و در بين همه عبادات به خود نسبت نداد و پيامبران را در بين مناسك حج با ترتيب مخصوص قرار نداد، جز براى‌ اين‏كه در مشاهده مناسك براى‌ صاحبان عقل، آمادگى‌ و اشاره‏اى‌ باشد به مرگ و قبر، بعث و قيامت، جدا شدن نيكوكاران از بدكاران و دخول‏ بهشتيان در بهشت و جهنميان در دوزخ.[4]

رسول خدا صلى‌ الله عليه و آله و سلم فرمود: از نشانه‏هاى‌ قبول حج اين است كه حاجى‌ وقتى‌ به وطن برگشت ديگر مرتكب معصيت نشود. اگر پس از برگشتن باز هم مرتكب گناهانى‌ مانند: زنا، خيانت يا گناهان ديگر شد معلوم مى‌‏شود حجش مورد قبول واقع نشده‏است.[5]

پيامبر اكرم در خطبه غدير، فرمود: اى‌ مردم! با كمال ايمان و آشنايى‌ با مسائل به حج بيت اللّه برويد و از زيارت مشاهد، جز با توبه و ريشه كن كردن گناهان، برنگرديد.[6]

مجمع جهانى‌ امت اسلامى‌‏

دومين فايده حج، شركت در مجمع عمومى‌ امت اسلام است. مراسم حج، كنگره عظيم جهانى‌ اسلام است كه هر ساله در مكه و در جوار حرم امن الهى‌ برپا مى‌‏شود. از هر كشورى‌ جمعى‌ از مسلمانان در آن شركت مى‌‏كنند و با اوضاع سياسى‌، اجتماعى‌، فرهنگى‌، اقتصادى‌ و مشكلات يكديگر آشنا مى‌‏شوند. در حل مشكلات، تعاون و تبادل نظر مى‌‏نمايند و با اخلاق و آداب يكديگر از نزديك آشنا مى‌‏شوند.

قبلًا نيز گفتيم كه اسلام همه مسلمانان جهان را امت واحد مى‌‏داند كه منافع و مسئوليت‏هاى‌ مشترك دارند كه عبارت است از:

1. تبليغ و نشر فرهنگ اصيل اسلام در بين خود و ساير ملل.

2. مبارزه با شرك و بت‏هاى‌ طاغوتى‌‏اى‌ كه بر حريم توحيد الهى‌ تجاوز نموده و خود را در قانون‏گذارى‌ و اداره كشورهاى‌ اسلامى‌ صاحب حق مى‌‏دانند.

3. سعى‌ در تحكيم وحدت كشورها و مذاهب اسلامى‌.

4. حفظ استقلال امت بزرگ اسلام.

5. مبارزه با سلطه‏جويى‌ دشمنان در كشورهاى‌ اسلامى‌.

6. دفاع از سرزمين‏هاى‌ اسلامى‌.

7. دفاع از اسلام و مبارزه با توطئه‏هاى‌ ضد اسلامى‌.

8. دفاع از حقوق مسلمانان جهان.

9. مبارزه با ورود فرهنگ مبتذل و مفاسد اخلاقى‌ دشمنان اسلام.

10. ارشاد و هدايت نسل جوان.

11. دفاع از حقوق زنان.

12. دفاع از حقوق كودكان.

13. دفاع از حقوق محرومين و مستضعفين.

14. دفاع از مظلومان و ستمديدگان.

و ديگر امور مهمى‌ كه با جهان اسلام ارتباط دارد.

امت اسلام در صورتى‌ مى‌‏تواند به صورت يك امت مستقل و نيرومند در جهان زندگى‌‏كرده و از كيان خود دفاع‏نمايد كه با هم متحدبوده و در حفظ وحدت و انجام مسئوليت‏هاى‌ مشترك كوشا و جدى‌ باشند. البته تحقق چنين امر حياتى‌ و مهمى‌ نيز بدون وجود يك حركت منسجم و نيرومند جهانى‌ امكان‏پذير نيست.

بنابراين تشكيل يك مجمع عمومى‌ براى‌ جهان اسلام ضرورت دارد؛ مجمعى‌ كه هر يك از كشورها و مذاهب اسلامى‌ در آن حضور فعال داشته باشند و در امور مهم مربوط به جهان اسلام مشورت و تبادل نظر كنند. نمايندگان كشورهاى‌ اسلامى‌ در طول سال در جلسات عمومى‌ و كميسيون‏ها شركت نموده و بر مسائل مهم و رويدادهاى‌ جهان اسلام نظارت دارند كه اين امر در مراسم حج جلوه وسيع‏ترى‌ خواهد داشت.

حال كه چنين تشكيلات گسترده‏اى‌ براى‌ جهان اسلام ضرورت دارد، چه جايگاهى‌ بهتر و مناسب‏تر از حرم امن الهى‌ و در جوار خانه توحيد است؟

قرآن مى‌‏فرمايد:

نخستين خانه‏اى‌ كه براى‌ مردم بنا شد همان خانه‏اى‌ است كه در مكه وجود دارد؛ خانه‏اى‌ كه براى‌ جهانيان بركت و هدايت دارد. آيات روشن و مقام ابراهيم در آن جاست هر كه داخل آن شد در امان است.

حج آن خانه براى‌ خدا بر كسانى‌ كه قدرت حج دارند واجب است. هر كه كفر ورزيد بداند كه خدا از جهانيان بى‌‏نياز است.[7]

نيز مى‌‏فرمايد:

كعبه را جايگاه اجتماع و مكان امن مردم قرار داديم و مقام ابراهيم را مصلاى‌ خويش قرار دهيد و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم تا خانه‏ام را براى‌ طواف كنندگان و مقيمان و راكعان و ساجدان پاكيزه بداريد.[8]

هم چنين مى‌‏فرمايد:

خدا كعبه، بيت الحرام را قوام كار مردم گردانيد. هم‏چنين ماه حرام و قربانى‌ بى‌‏قلاده را وسيله قوام قرار داد تا بدانيد كه خدا هر چه را در آسمان و زمين است مى‌‏داند و بر هر چيزى‌ آگاه است.[9]

در آيات فوق، كعبه به عنوان «مباركاً»، «هدى‌ للعالمين»، «مثابة للناس» و «قياماًللناس» معرفى‌ شده است. پس معلوم مى‌‏شود كه بيت اللّه الحرام مناسب‏ترين و بهترين جايگاه مجمع عمومى‌ جهان اسلام است و استقلال و عظمت امت اسلامى‌ بدان بستگى‌ دارد. لذا بايد براى‌ جهان اسلام منشأ صدور بركت، هدايت و امنيت باشد.

تأسيس چنين سازمانى‌ از بزرگ‏ترين منافع حج محسوب مى‌‏شود. اگر انديشمندان و خيرخواهان مسلمان چنين سازمان مهمى‌ را تأسيس كرده بودند وضع امت اسلامى‌ قطعاً بهتر از وضع كنونى‌ بود، ولى‌ متأسفانه چنين سازمانى‌ وجود ندارد و تأسيس آن هم در چنين شرايط كار بسيار دشوارى‌ است. به هر حال مى‌‏توان تأسيس سازمان جهانى‌ اسلام را بر افكار روشن فكران و خيرخواهان جهان اسلام عرضه داشت و ضرورت آن را توجيه كرد و به صورت يك فكر اسلامى‌ مطرح ساخت و زمينه را براى‌ تأسيس آن فراهم نمود.

هم چنين مى‌‏توان مقر دائمى‌ سازمان كنفرانس كشورهاى‌ اسلامى‌ را در مكه قرار داد و كوشيد تا آنها نيز در مسائل مربوط به جهان اسلام فعال‏تر و جدى‌‏تر باشند.

در شرايط كنونى‌ مى‌‏توان از فرصت مراسم حج استفاده نمود و به عناوين مختلف كنگره‏ها و كنفرانس‏هايى‌ در حرمين شريفين برپا ساخت. اين كنفرانس‏ها اگر با برنامه‏ريزى‌ دقيق و با تفاهم مسئولان كشور ميزبان تشكيل شود مى‌‏تواند به تفاهم عمومى‌ مسلمانان كمك نمايد.

نمايش وحدت‏

سومين فايده حج، شركت عموم مسلمانان در مراسم، و تجديد پيمان وحدت و قدرت‏نمايى‌ در برابر كفر و استكبار جهانى‌ است. اسلام دين توحيد و يگانه‏پرستى‌ است. مهم‏ترين هدف پيامبر اسلام صلى‌ الله عليه و آله و سلم مبارزه با شرك و طاغوت بود. از جانب خدا مأموريت داشت تا پرچم توحيد را در جهان به اهتزاز در آورد و تا محو كامل بت‏پرستى‌ و طاغوت پرستى‌ از پاى‌ ننشيند.

رسول‏خدا صلى‌ الله عليه و آله و سلم بدون وحشت و هراس اين رسالت بزرگ را پذيرفت و آشكارا از شرك و مشركان اظهار برائت نمود. به على‌ بن ابى‌‏طالب هم دستور داد تا در حضور انبوه حجاج بيت اللّه، سوره برائت را قرائت نمايد.

چنان كه قرآن مى‌‏گويد:

در روز حج اكبر از جانب خدا و پيامبرش اعلام شد كه خدا و پيامبر از مشركان بيزارند، پس اگر توبه كنيد برايتان بهتر است و اگر سرپيچى‌ كنيد بدانيد كه خدا را ناتوان نخواهيد كرد و كافران را به عذابى‌ دردناك بشارت بده.[10]

پيامبر اسلام صلى‌ الله عليه و آله و سلم با قرائت سوره برائت در جمع مردم، از شرك و مشركان و طاغوت و طاغوتيان تبرى‌ جست و مبارزه با آنها را اعلام نمود و به صورت برنامه رسمى‌ مسلمانان در آورد.

بعد از ارتحال پيامبر صلى‌ الله عليه و آله و سلم اين وظيفه بر عهده مسلمانان نهاده شد. آنها وظيفه دارند تا تحقق‏كامل اهداف پيامبر پرچم دفاع از توحيد و مبارزه با كفر و استكبار را بر زمين نگذارند و در اين راه بكوشند.

مگر اهداف و آرمان‏هاى‌ پيامبر عظيم الشأن اسلام تحقق يافته تا مسلمانان، حق سكوت داشته باشند؟ آيا هنوز بيشتر مردم جهان بت‏پرست نيستند؟ مگر استكبار جهانى‌ و طاغوت‏ها بر مردم حكومت نمى‌‏كنند؟ آيا مستضعفان جهان به حقوق مشروع خود رسيده‏اند؟ مگر اسلام بر كفر و استكبار غلبه يافته؟ و فلسطين از دست صهيونيست‏ها آزاد شده مگر توطئه‏هاى‌ كفر و استكبار جهانى‌ براى‌ محو كامل اسلام به پايان رسيده است؟

و صدها پرسش ديگر!!

بنابراين مسلمانان بايد به فرياد برائت از مشركان ادامه دهند و به هر شكلى‌ از توحيد دفاع كنند. براى‌ انجام اين فريضه دينى‌ هيچ جايى‌ بهتر از حرم امن الهى‌ و پايگاه اصيل توحيد و در حضور انبوه مسلمانان جهان، و حجاج بيت اللّه وجود ندارد.[11][12]

 

[1]. حج( 22) آيات 27- 28:« وَأَذِّنْ فِى‌ النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعلى‌‏ كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ* لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِى‌ أَيّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى‌‏ ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا البائِسَ الفَقِيرَ»

[2]. كافى‌، ج 14، ص 240: عن أبي‏عبداللّه عليه السلام قال:« الحجّ و العمرة سوقان من أسواق الآخرة، والعامل بهما في جوار اللّه، إن أدرك ما يأمل غفراللّه له، و إن قصر به أجله وقع أجره على‌ اللّه»

[3]. همان، ص 263: عن أبي‏عبدالله عليه السلام قال:« إذا أخذ الناس منازلهم بمعنى‌ نادى‌ منادِ: لو تعلمون بفناء من حللتم لأيقنتم بالخلف بعد المغفرة»

[4]. مستدرك الوسائل، ج 10، ص 172: قال الصادق عليه السلام:« إذا أردتَ الحجّ فجرّد قلبك للّه تعالى‌ من كلّ شاغل و حجاب، و فَوِّض أمورك إلى‌ خالقها، و توكّل عليه في جميع حركاتك و سكناتك، و سَلِّم لقضائه و حكمه و قدره، ودع الدنيا و الراحة و الخلق،، أخرج من حقوق تلزمك من جهة المخلوقين، ولاتعمد على‌ زادك و راحتك و أصحابك و قوّتك و شبابك و مالك مخافة أن يصير ذلك عدوّاً و وبالًا؛ فإنّ من ادّعى‌ رِضَى‌ اللّه، واعتمد على‌ ما سواه صيّره عليه و بالًا و عدوّاً؛ ليعلم أنّه ليس له قوّة ولا حيلة إلّا بعصمة اللّه وتوفيقه. فاستعِد استعداد من لايرجو الرجوع، و أحسن الصحبة، وراع أوقات فرائض اللّه و سنن نبيّه، و ما يجب عليك من الأدب، و الاحتمال، والصبر، والشكر و الشفقة، والسخاوة و إيثار الزاد على‌ دوام الأوقات.

ثمّ اغسل بماء التوبة الخالصة ذنوبك و البس كسوة الصدق، و الصفا، والخضوع، والخشوع. واحرم من كلّ شى‌‏ء يمنعك عن؛ ذكراللّه و يحجبك عن طاعته. و لبّ بمعنى‌ إجابة صادقة، صافية، خالصة، زاكية للّه فى‌ دعوتك؛ متمسّكاً بالعروة الوثقى‌.

وطف بقلبك مع الملائكة حول العرش كطوافك مع المسلمين بنفسك حول البيت و هرول هرباً من هواك. وتبرّ من حولك و قوّتك، واخرج من غفلتك و زلّاتك بخروجك إلى‌ منى‌. ولا تتمنّ مالا يحلّ لك ولا تستحقّه، واعترف بالخطايا بعرفات، وجدّد عهدك عند اللّه بوحدانيّته، وتقرّب إليه واتّقه بمزدلفة، واصعد بروحك إلى‌ الملأ الأعلى‌ بصعودك إلى‌ الجبل.

و اذبح حنجرة الهوى‌ و الطمع عنك عند الذبيحة. و ارم الشهوات، والخساسة، والدنائة، و الذميمة عند رمى‌‏الجمار. واحلق العيوب‏الظاهرة والباطنة بحلق شعرك، وادخل فى‌ أمان‏اللّه، وكنفه، وسرّه وكلائته من متابعة مرادك بدخول الحرم و دخول البيت؛ متحقّقاً لتعظيم صاحبه، و معرفة جلاله و سلطانه.

واستلم الحجر، رضاً بقسمته، و خضوعاً لعزّته، ودع ما سواه بطواف الوداع. واصف روحك و سرّك للقائه يوم تلقاه بوقوفك على‌ الصفا، وكن بمرأى‌ من اللّه تقيّاً عند المرورة، واستقم على‌ شرط حجّتك هذاه، و وفاء عهدك الذى‌ عوهدت به مع ربّك. و أوجبت له يوم لقائك. و اعلم، أنّ اللّه لم يفرض الحجّ و لم يخصّه من جميع الطاعات بالإضافة إلى‌ نفسه بقوله تعالى‌:« وَلِلَّهِ عَلى‌- النّاسِ حِجُّ البَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا» ولا شرّع نبيّه صلى‌ الله عليه و آله و سلم سنّةً في خلال المناسك على‌ ترتيب ما شرّعه الّا للاستعداد و الاشارة إلى‌ الموت، و القبر، و البعث، و القيامة، و فصل بيان السبق من دخول الجنة أهلها، و دخول النار أهلها بمشاهدة مناسك الحج من أوّلها إلى‌ آخرها لأولى‌ الألباب و أولى‌ النهى‌»

[5]. همان، ص 165: قال رسول اللّه صلى‌ الله عليه و آله و سلم:« من علامة قبول الحجّ إذا رجع الرجل عمّا كان عليه من المعاصى‌، هذا علامة قبول الحجّ، و إن رجع من الحجّ ثمّ انهمك فيما كان عليه من زنا، أو خيانة، أو معصية فقد ردّ عليه حجّه»

[6]. همان، ص 174: قال رسول اللّه صلى‌ الله عليه و آله و سلم في خطبة الغدير:« معاشر الناس! حجّوا البيت بكمال الدين و التفقّه، ولا تنصرفوا عن المشاهد إلّا بتوبة و إقلاع الخطيئة»

[7]. آل عمران( 3) آيات 96- 97:« إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِى‌ بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ* فِيهِ- آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلى‌ النّاسِ حِجُّ البَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ العالَمِينَ»

[8]. بقره( 2) آيه 13:« وَ إِذ جَعَلْنا البَيْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلّىً وَعَهِدْنا إِلى‌‏ إِبْراهِيمَ وَ إِسْمعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِىَ لِلطّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ»

[9]. مائده( 5) آيه 97:« جَعَلَ اللَّهُ الكَعْبَةَ البَيْتَ الحَرامَ قِياماً لِلنّاسِ وَالشَّهْرَ الحَرامَ وَالهَدْىَ‏وَالقَلائِدَ ذ لِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِى‌ السَّمواتِ وَما فِى‌ الأَرضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَى‌‏ءٍ عَلِيمٌ»

[10]. توبه( 9) آيه 3:« وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى‌ النّاسِ يَوْمَ الحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِى‌‏ءٌ مِنَ المُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَ نَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِى‌ اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ»

[11]. حج يك عبادت است كه مراسم آن با كيفيتى‌ مخصوص و در ايامى‌ خاص انجام مى‌‏گيرد. كيفيت اين عبادت و واجبات و محرمات و مبطلات و مسائل مربوطه‏اش نياز به شرح و تفصيل دارد كه متأسفانه در اين جا امكان‏پذير نيست. علاقه‏مندان مى‌‏توانند به كتاب‏هاى‌ فقه و رساله‏هاى‌ عمليه و مناسك مراجعه كنند

[12]. امينى‌، ابراهيم، آشنايى‌ با اسلام، 1جلد، بوستان كتاب (انتشارات دفتر تبليغات اسلامى‌ حوزه علميه قم) - قم، چاپ: سوم، 1388.