فصل اوّل: روزه در آینه آیات و روایات

روزه در آیات قرآن و روایات معصومین(ع) به شکلی زیبا و جامع به تصویر کشیده شده که در این‏جا آن‏ها را نقل می‏کنیم.

 

آیات قرآن‏

 

1. ای اهل ایمان! روزه بر شما مقرر شده، همان‏گونه که بر پیشینیان شما مقرر شد؛ تا پرهیزکار شوید.[1]

2. چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!) و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد، تعدادی از روز‏های دیگر را (روزه بدارد) و برای کسانی‏که روزه برای آن‏ها طاقت ‏فرساست، لازم است کفاره بدهند؛ مسکینی را اطعام کنند و کسی که کار خیری انجام دهد، برای او بهتر است و روزه ‏داشتن برای شما بهتر است؛ اگر بدانید![2]

3. (روزه در چند روز معدود) ماه رمضان است؛ ماهی که قرآن برای راهنمایی مردم و نشانه‏ های هدایت و فرق میان حق و باطل در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگر را به‏ جای آن روزه بگیرد. خداوند، راحتی شما را می‏خواهد نه زحمت شما را! هدف این است که این روزها را تکمیل کنید و خدا را برای این‏که شما را هدایت کرده، بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزاری کنید![3]

4. آمیزش جنسی با همسرانتان در شبِ روزهایی که روزه می‏گیرید، حلال است. آن‏ها لباس شما هستند و شما لباس آن‏ها. خداوند می‏دانست شما به خود خیانت می‏کردید؛ پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید. اکنون با آن‏ها آمیزش کنید و آنچه را خدا برای شما مقرر داشته، طلب نمایید! و بخورید و بیاشامید تا رشته سپید صبح از رشته سیاه برای شما آشکار گردد! سپس روزه را تا شب، تکمیل کنید و درحالی‏که در مساجد به اعتکاف پرداخته ‏اید، با زنان آمیزش نکنید! این مرزهای الهی است؛ پس به آن نزدیک نشوید! خداوند این‏چنین آیات خود را برای مردم روشن می‏سازد، باشد که پرهیزکار گردند.[4]

5. (از این غذای لذیذ) بخور و (از آن آب گوارا) بنوش و چشمت را (به این مولود جدید) روشن دار و هرگاه کسی از انسان‏ها را دیدی، (با اشاره) بگو: من برای خداوند رحمان روزه‏ای نذر کرده‏ ام، بنابراین امروز با هیچ انسانی سخن نمی‏گویم (و بدان که این نوزاد خودش از تو دفاع خواهد کرد)![5]

6. هیچ فرد باایمانی مجاز نیست که مؤمنی را به قتل برساند، مگر این‏که این کار از روی خطا و اشتباه از او سر زند و (درعین‏ حال) کسی که مؤمنی را از روی خطا به قتل رساند، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و خون‏بهایی به کسان او بپردازد، مگر این‏که آن‏ها خون‏بها را ببخشند و اگر مقتول از گروهی باشد که دشمن شما هستند، ولی مقتول باایمان بوده، (تنها) باید یک بردهٔ مؤمن را آزاد کند (و پرداختن خون‏بها لازم نیست) و اگراز جمعیتی باشد که میان شما و آن‏ها پیمانی برقرار است، باید خون‏بهای او را به کسان او بپردازد و یک برده مؤمن (نیز) آزاد کند و آن کس که دسترسی (به آزادکردن برده) ندارد، دو ماه پی‏ در پی روزه می‏گیرد. این (یک نوع تخفیف و) توبه الهی است و خداوند، دانا و حکیم است.[6]

7. کسانی که همسران خود را «ظهار» می‏کنند، سپس از گفته خود باز می‏گردند، باید پیش از آمیزش جنسی با هم، برده‏ای را آزاد کنند؛ این دستوری است که به آن اندرز داده می‏شوید و خداوند به آنچه انجام می‏دهید، آگاه است.[7]

8. پس کسی که توانایی (آزادکردن برده ‏ای) نداشته باشد، دو ماه پی‏درپی قبل از آمیزش روزه بگیرد و کسی که این را هم نتواند، شصت مسکین را اطعام کند. این برای آن است که به خدا و رسولش ایمان بیاورید. این‏ها مرزهای الهی است و کسانی که با آن مخالفت کنند، عذاب دردناکی دارند.[8]

9. خداوند شما را به‏ خاطر سوگندهای بیهوده (خالی از اراده) مؤاخذه نمی‏کند، ولی در برابر سوگندهایی که (از روی اراده) محکم کرده‏اید، مؤاخذه می‏نماید. کفاره این‏گونه قسم‏ها، اطعام ده نفر مستمند، از غذاهای معمولی است که به خانواده خود می‏دهید، یا لباس ‏پوشاندن بر آن‏ها و یا آزادکردن یک برده و کسی که هیچ‏کدام از این‏ها را نیابد، سه روز روزه می‏گیرد. این، کفاره سوگندهای شماست به هنگامی که سوگند یاد می‏کنید. و سوگندهای خود را حفظ کنید. خداوند آیات خود را این‏چنین برای شما بیان می‏کند، شاید شکر او را به‏ جا آورید![9]

10. به‏ یقین مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان باایمان و زنان باایمان، مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا، مردان راست‌گو و زنان راست‌گو، مردان صابر و شکیبا و زنان صابر و شکیبا، مردان فروتن و زنان فروتن، مردان انفاق‏ کننده و زنان انفاق ‏کننده، مردان روزه‏ دار و زنان روزه ‏دار، مردان پاک‏دامن و زنان پاک‏دامن و مردانی که بسیار به‏یاد خدا هستند و زنانی که بسیار به‏یاد خدا هستند، خداوند برای همه آن‏ها مغفرت و پاداش عظیمی فراهم کرده است.[10]

 

روایات

خطبه رسول اکرم(ص) را به علت اهمیت آن، در طلیعه روایات انتخابی روزه آوردیم و به دلیل این‏که ترجمه همه آن، طولانی می‏شود، فرازهایی از آن را با مختصری توضیح بیان می‏کنیم.[11]

 

الف) فرازهایی از خطبه شعبانیه

■ «قَدْ اَقْبَلَ إلَیکُمْ شَهْرُ اللهِ»؛ ماه خدا به شما روی آورد. در این ماه صوم الله مطرح است، چون روزه مال خداست و این ماه، ماه روزه است؛ لذا ماه مبارک رمضان را «شهر الله» می‏نامند.

■ «بِالبَرَکَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ»؛ ماه رمضان، ماه برکت و رحمت و مغفرت است. برکت، خیر مستدام است؛ یعنی آنچه که می‏ماند. به همین سبب به گودال‏هایی که در بیابان آب در آن جمع می‏شود و می‏ماند نیز «برکه» می‏گویند. این ماه همراه برکت، رحمت و مغفرت است. رحمت و مغفرت تنها آمرزش از گناهان نیست؛ خدای سبحان آن درجات عالیه را هم رحمت می‏نامد. رحمت خاصه که مخصوص مؤمنین است (انّ رحمة الله قریب من المحسنین)، در ماه مبارک رمضان تحصیل این رحمت، آسان است.

■ «هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُم فِیهِ إِلیٰ ضِیٰافَةِ اللهِ»؛ در این ماه شما مهمان خدا هستید. مهمان باید کاری بکند که صاحب‏خانه می‏کند. مهمان خدایی که «یُطْعِم و لا یُطعَم» است. اگر خدای سبحان می‏بخشد و نمی‏گیرد، انسان هم باید در این ماه خویی پیدا کند که ببخشد و نگیرد. چون هیچ دستی بهتر از دست بخشنده و بدتر از دست‏گیرنده نیست. خوی گدامنشی را خدا دوست ندارد. از وصیت‏های پیامبر است: «الید العلیا خیر من الید السفلی»؛ دست بالایی بهتر از دست پایینی است. در شب‏های مبارک ماه رمضان به ما می‏ آموزند: «خدایا تو که دینت را حفظ می‏کنی و ممکن نیست دست از دینت برداری، آن توفیق را بده که دین تو به‏دست من زنده شود»، نه آن‏که دیگران چنین کنند و من سر آن سفره بنشینم. ما مهمان چنین خدایی هستیم. خدا کریم است؛ از خدا کرامت را برای خود و برای همه بخواهید.

■ «و صلوا ارحامکم و احفظوا السنتکم»؛ صله‏ارحام و زبانتان را حفظ کنید؛ نه ‏تنها در روز که روزه هستید، بلکه در تمام ماه، زیرا این امور، آداب روزه نیست، آداب ماه روزه است؛ پس حرمت همه این ماه را باید نگه داشت و زبان را حفظ کرد. روزه ‏دار باید تلاش کند تا علوم الهی، حدیث، تفسیر، امر به ‏معروف و نهی ‏از منکر و امثال آن را فرا گیرد . این‏که حضرت سفارش می‏کند مواظب زبانتان باشید، چه در حال روزه‏ گرفتن و چه هنگام افطار در شب، برای آن است که انسان را از مرحله آداب به مرحله اسرار برساند.

■ «وغضّوا ابصارکم عما لا یحلّ النظر الیه»؛ چشم‏هایتان را از چیزی که نگاه به آن حلال نیست، بپوشانید. گاهی انسان مبتلا به نگاه به نا‏محرم است: «النظرة سهم من سهام ابلیس»؛‏ نگاه به نامحرم تیری از تیرهای شیطان است که در اثر تمرین و تهذیب نفس می‏توان از این خطر رهایی پیدا کرد؛ گاهی بدش نمی‏آید که نامه‏ ها و نوشته‏ های دیگران را ببیند، این هم صحیح نیست و کسی حق ندارد چنین کاری را انجام دهد. فرمودند در ماه مبارک رمضان به نامحرم و چیزی که نگاه به آن حلال نیست، نگاه نکنید نه فقط در روز.

■ «و تحننوا علی ایتام الناس، کما یتحنن علی ایتامکم»؛ اگر علاقه ‏مندید که پس از مرگ شما با فرزندانتان با مهربانی رفتار کنند، شما هم با بازماندگان دیگران با مهربانی رفتار کنید، مخصوصاً با بازماندگان شهدا؛ آن‏ها بیش از هر چیزی به محبت نیازمندند. این محبت ملاطی است که بنا روی آن استوار است.

■ «و توبوا الی الله من ذنوبکم»؛ از گناهانتان در این ماه توبه کنید که این هم جزء آداب این ماه است. گناه، دو اثر در وجود انسان می‏گذارد: یک اثر آن، معنوی است که روح را از روحانیت و نورانیت می‏اندازد، معنویت را در انسان ضعیف می‏کند و راه رحمت الهی را بر او می‏بندد. اثر دیگرش این است که در صحنه مبارزات اجتماعی، جایی که احتیاج به پشتکار و مقاومت و نشان‏دادن اقتدار واراده انسان است، این گناهان گریبان او را می‏گیرد و اگر عامل دیگری نباشد که این ضعف را جبران کند، انسان را از پا در می‏آورد. البته گاهی ممکن است عوامل دیگری مثل یک صفت و یا کار خوب در انسان باشد که جبران کند؛ بحث بر سر آن موارد نیست. گناه، فی‏ نفسه اثرش این است. به ‏هرحال، خدای متعال نعمت بزرگی به نام «مغفرت» به انسان داده فرموده است اگر شما از کاری که کردید پشیمان شدید، باب استغفار و توبه باز است. انسان با گناهی که مرتکب می‏شود، مثل این است که زخمی به بدن خود زده و میکروبی را واردش کرده باشد، بیماری اجتناب‏ ناپذیر است؛ اگر می‏خواهد اثر این زخم و این بیماری و این ضربه، در وجودش از بین برود، باید توبه و استغفار کند. اگر برگردد، خدای متعال قطعاً جبران خواهد کرد.

■ «وارفعوا الیه ایدیکم بالدعاء فی اوقات صلواتکم»؛ در هنگام نماز دست‏هایتان را به دعا بردارید که این دعاها مستجاب است.

■ «ایها الناس ان انفسکم مرهونة باعمالکم ففکوها باستغفارکم»؛ ای مردم! شما آزاد نیستید، جانتان در گرو کارهایتان است؛ پس آن را با استغفار آزاد کنید؛ یعنی قفسی و طنابی از کارهایتان ساخته‏اید و دست و بال خود را با آن‏ها بسته‏ اید؛ پس شما در رهن و گرو هستید.

معمولاً کسی که بدهکار است، چیزی گرو می‏سپارد. اگر مالی به کسی بدهکار باشد، متاعی (خانه و فرش و...) را گرو می‏گذارد، اما اگر از لحاظ عقیده و اخلاق و عمل صالح بدهکار باشد، دیگر با مال قابل‏ گرو نیست، این‏جا خود شخص را گرو می‏گیرند. آزاد، انسانی است که شهوات را ترک کند. امیرالمؤمنین(ع)‏ نیز می‏فرماید: کسی که شهوت‏ها را ترک بکند، آزاد است.[12]

نعمتی همچون نعمت آزادی بسیار کم است. از برجسته‏ترین وظایف انسان در ماه مبارک رمضان این است که آزادی خود را در این ماه تأمین کند؛ چنان‏که پیامبر(ص) فرمود: در این ماه (ماه رمضان) خودتان را با استغفار و طلب مغفرت آزاد کنید. خداوند هم در قرآن کریم می‏فرماید:: «کلّ امرء بما کسب رهین، کل امرء بما کسبت رهینة، الا اصحاب الیمین».

همهٔ مردم گرفتارند جز اصحاب یمین که آزادمردان عالم‏اند و آزادانه زندگی می‏کنند و این‏که گفتند چندین بار در شبانه ‏روز بگویید «استغفرالله ربی و اتوب الیه» و در نماز و غیرنماز برای خود و دیگران طلب مغفرت کنید برای آن است که این میله‏ های فولادین را یکی پس از دیگری بشکنید و از بین ببرید و آزاد شوید.

■ «و ظهورکم ثقیلة من اوزارکم فخفّفوا عنها بطول سجودکم»؛ پشت‏های شما از بار گناهانتان سنگین است؛ سبک کنید آن را با طولانی‌کردن سجده‏ هایتان.

امام سجاد(ع) در دعای ابوحمزه ثمالی جریان برخاستن از قبر و صحنه قیامت را به ‏خوبی ترسیم فرموده است: خدایا روزی که ما از قبر برخاستیم و بار سنگین گناه هم بر دوشمان است، گاهی چپ را نگاه می‏کنیم، گاه راست را نگاه می‏کنیم تا ببینیم باربری پیدا می‏شود که این بار را ببرد، می‏بینیم کسی نیست. افتان و خیزان این بارها را خودمان باید به‏دوش بکشیم. گناه سنگین است؛ سجده‏ های طولانی بار گناه را کم و پشت را سبک می‏کند.

■ «ایها الناس من فطّر منکم صائما...»؛ هر کس در راه خدا، در ماه مبارک رمضان به روزه‏ دار افطاری بدهد، مثل آن است که بنده‏ای آزاد کرده است و گناهان گذشته او هم بخشیده می‏شود. عرض کردند یا رسول‏ الله: با این‏که افطاری‏دادن اینقدر فضیلت دارد، همه ما قدرت این کار را نداریم. فرمود: اگر می‏توانید با یک خرما یا نیمی از آن افطار بدهید، چنین کنید.

■ «و من اکثر من الصلوات علیّ ثقل الله میزانه یوم تخفف فیه الموازین»؛ هر کس در این ماه بر من زیاد صلوات بفرستد، ترازوی اعمالش سنگین خواهد شد؛ روزی که ترازوی اعمال بسیاری از مردم سبک است.

به سبب عظمت این ذکر و کارایی فراوان آن به اهمیت صلوات و و کیفیت آن به ‏طور خلاصه اشاره می‏شود:

 

اهمیت صلوات

محمد بن‏ مسلم در روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده که فرمودند: در ترازوی اعمال چیزی سنگین‏تر از صلوات نیست.[13]

در روایت دیگری می‏فرماید که پیامبر(ص) فرمود: بر من زیاد صلوات بفرستید؛ همانا صلوات بر من نور است در قبر و بر صراط و در بهشت.[14]

امام رضا(ع) فرمود: صلوات بر محمد و آل محمد نزد خدای عزوجل معادل سبحان ‏الله ‏گفتن و لااله ‏الاالله گفتن و الله ‏اکبرگفتن است.[15]

 

کیفیت صلوات

 

رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند: هر کس بر من صلوات بفرستد، ولی بر خاندانم صلوات نفرستد، حتی بوی بهشت را هم استشمام نمی‏کند.[16]

برای رسیدن به عافیت و برآورده ‏شدن حاجت و از بین‏ بردن نفاق و خارج‏شدن از گناهان باید همیشه به‏ خصوص در ماه مبارک رمضان صلوات بر لب باشد.

■ «ایها الناس ابواب الجنان فی هذا الشهر مفتّحة فاسئلوا ربکم ان لا یغلقها علیکم و ابواب النیران مغلقة فاسئلوا ربکم ان لا یفتحها علیکم»؛ ای مردم! درهای بهشت در این ماه باز است، از خدا بخواهید که آن‏ها را به روی شما نبندد و درهای جهنم بسته است، از خدا بخواهید آن‏ها را بر روی شما باز نکند.

گرچه همواره در بهشت باز است، اما در این ماه بازتر است. وقتی بهشتیان وارد بهشت می‏شوند، کوبه در را می‏زنند، زیرا درزدن نوعی ادب است؛ صدای کوبه در «یا علی» است. این روایت از پیامبر است که جنس حلقه را و صدای آن را بیان می‏کند.[17] اما درهای جهنم وقتی جهنمیان وارد آن می‏شوند، بسته می‏شود و برای همیشه بسته می‏ماند.

 

ب) خطبه امیرالمؤمنین

امام صادق(ع) از آباء گرام ‏اش نقل می‏کند که امیرالمؤمنین در اولین روز ماه مبارک رمضان خطبه ‏ای[18] در فضایل و مناقب و اوصاف ماه رمضان بیان کرده و در آن فضلیت این ماه را بر دیگر ماه‏ها همچون فضلیت اهل بیت(ع) بر سایر مردم دانسته است.

در این خطبه، حضرت می‏فرماید: از حبیبم رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در هر شب از ماه رمضان آزاد شدگانی از آتش دارد که تعداد آن‏ها را جز او نمی‏داند و در آخر ماه به‏ تعداد آنچه در طول ماه آزاد کرده، آزاد می کند. در این‏جا یکی از یارانش (شخصی از همدانی‏ها) برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! برای ما از آنچه حبیبت درباره رمضان گفته، بیشتر بگو. حضرت فرمود: بله، حبیبم به من فرمود: هر کس در ماه رمضان روزه بگیرد و نفسش را از حرام نگه دارد، وارد بهشت می‏شود.

همدانی گفت: بیشتر بگو. فرمود: از خلیلم شنیدم، می‏فرمود: کسی که از روی ایمان و با حساب روزه بگیرد، داخل بهشت می‏شود.

باز سؤال کرد و حضرت پاسخ داد: کسی که با حرام افطار نکند، وارد بهشت می‏شود.

باز سؤال کرد و امیرالمؤمنین فرمود: خلیلم به‏ من خبر داد که سیدالوصیین در سید شهور کشته می‏شود. پس گفتم: یا رسول‏ الله! سید شهور کدام است و سید وصیین کیست؟ فرمود: سید شهور، ماه رمضان است و سید وصیین تو هستی که در این ماه کشته می‏شوی.

 

فلسفه روزه

 

حدیث مفصلی است از حضرت علی‏ بن‏ موسی ‏الرضا(ع) که در عیون آمده و متن آن را در پاورقی ملاحظه می‏کنید و به علت اهمیت آن، مانند خطبه‏ ها، توضیحاتی مستقل برای آن می ‏آوریم.

در این روایت به علت‌های روزه و پاسخ سؤالات دربارهٔ آن پرداخته می‏شود. روایت از فضل‏ بن‏ شاذان است.[19]

در عیون در آنچه فضل ‏بن‏ شاذان از امام رضا(ع) نقل کرده، آمده است:‏

ـ اگر گفته شود برای چه امر به روزه شده؟

گفته شده برای این‏که درد گرسنگی و تشنگی را بشناسند، پس بر بیچارگی آخرت پی ببرند و برای این‏که روزه ‏دارِ خاشع و سرافکنده، مزدش را بگیرد. بر آنچه از گرسنگی و عطش متحمل شده، آگاه و صابر باشد. برای آنچه از نابودکردن شهوات در خود به‏وجود آورده، لایق ثواب گردد و پنددهنده‏ای در آینده برای او باشد و هم‏چنین برای رفع تکلیف و این‏که راهنمایی برای آینده آن‏ها باشد تا آنچه بر فقرا وارد می‏شود، بشناسند و حقوقی که در اموالشان بر گردن آن‏هاست، ادا کنند.

ـ اگر گفته شود چرا روزه در ماه رمضان است و در ماه‏های دیگر نیست؟

پاسخ این است: این ماهی است که قرآن در آن نازل شده که کتاب هدایت‏گر و بیان‏ کننده هدایت برای مردم و جداکننده حق و باطل است و در آن خبر نبوت پیامبر(ص) و لیلة‏القدر که برتر از هزار ماه است، آمده و در آن، همه امور حکمت‏آمیز جدا می‏شود. آن آغاز سال است که آنچه در تمام سال از خیر و شر یا منفعت و ضرر یا روزی و مرگ می‏باشد، مقدر می‏شود و به همین سبب قدر نامیده شده است.

ـ اگرگفته شود چرا امر به روزه برای یک ماه شده، نه کمتر یا بیشتر؟

گفته شده: برای این‏که قدرت افراد قوی و ضعیف در نظر گرفته شده و خداوند واجبات را واجب کرده بر آن‏هایی که قوی هستند و سپس به ضعیفان اجازه ترک آن را داده و قادرین بر آن را فضیلت بخشیده است. اگر به کمتر از آن اصلاح می‏شدند، آن را کمتر می‏کرد و اگر به بیشتر از آن احتیاج داشتند، بیشتر واجب می‏کرد (سؤالات دیگر را می‏توانید از متن حدیث بخوانید).

 

احادیث دربارهٔ روزه

 

1. پیامبر اکرم(ص) فرمود: هرگاه روزه گرفتی، باید گوش و چشم و مو و جسم تو ـ و غیر از آن چیزهایی نام برد ـ روزه باشد؛ سپس فرمود: روزی که روزه هستی مثل روزی که روزه نیستی، نباشد.[20]

2. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: روزه دوری ‏جستن از حرام‏هاست؛ همان‏گونه که انسان از غذا و نوشیدنی دوری می‏کند.[21] و هم‏چنین فرمود: همانا خداوند ـ عزوجل ـ ماه رمضان را مسابقه‏ای برای آفریده ‏ه ایش قرار داد که در آن با پیروی از او و خشنودی وی با هم مسابقه بدهند. عده‏ای در آن مسابقه پیش می‏افتند، پس رستگار می‏شوند و عده ‏ای دیگر عقب می‏افتند، پس زیان می‏بینند.[22]

3. پیامبر(ص) فرمود که خدای تعالی می‏فرماید: همه کارهای خوب انسان‏ها هر حسنه ‏ای، ده تا هفتصد حسنه و مانند آن پاداش داده می‏شود، مگر روزه؛‏ پس همانا روزه برای من است و پاداش آن خودم هستم (پاداش روزه را خودم می‏دهم). طعام را به ‏خاطر من ترک می‏کند، او برای من چنین می‏کند و من هم پاداش او را می‏دهم. او برای من نوشیدنی‏ها را ترک می‏کند و من خود پاداش او را می‏دهم. همانا بوی دهان روزه ‏دار نزد من از مشک خوشبوتر است.[23]

4. ابن ‏عجلان می‏گوید: شنیدم امام صادق(ع) فرمود: روزه فقط اجتناب از خوردنی وآشامیدنی تنها نیست، پس هرگاه صائم بودی، باید گوش و چشم و زبان و شکم و فرج تو روزه باشد. پس دست و فرجت را حفظ کن و بیشتر ساکت باش، مگر سخن‏گفتن به‌جا و با خدمتکارت مدارا کن.[24]

5. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: پس به راستی تقوا در حال حاضر نگه‌دارنده و سپر می‏باشد و در آینده راهی به‏ سوی بهشت است.[25]

6. پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود: روزه سپری در برابر آفات دنیاست و جلوگیری‏کننده‏ای از عذاب آخرت، پس هرگاه روزه گرفتی، نیت کن که خود را از شهوات نگه داری و از گام‏های شیطان بپرهیزی. خود را به‏جای مریضی قرار بده که میلی به خوردنی و نوشیدنی ندارد. انتظار دارد که هرچه زودتر از بیماری گناه درمان شده و باطنش از کدورت‏ها پاک گشته و از غفلت و تاریکی که او را از اخلاص دور می‏کند، نجات بخشد.[26]

هم‏چنین فرمود: آنچه شیطان را از ما دور می‏کند، روزه است که رویش را سیاه می‏کند. و در جایی دیگر فرمود که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرموده: روزه برای من است و من جزای آنم (من خود جزای آن را می‏دهم) و برای روزه ‏دار دو شادی است: هنگامی که افطار می‏کند و هنگامی که پروردگارش را ملاقات می‏کند. به خدایی که جان محمد در دست اوست، نَفَس انسان روزه‏ دار نزد خدا از بوی مشک خوشایندتر است.[27]

7. اباعبدالله(ع) فرمود: همانا روزه، تنها از خوردن و آشامیدن نیست. سپس فرمود: مریم گفت من برای خدا روزه‏ای نذر کردم ـ‏‏ یعنی روزه سکوت و در نسخه دیگری یعنی سکوت ـ پس وقتی روزه گرفتی، زبانتان را حفظ کنید و چشمانتان را ببندید و با هم دعوا نکنید و حسد نورزید و فرمود: رسول خدا(ص) شنید زنی کنیزش را فحش می‏دهد درحالی‏که روزه بود، پس طعامی خواست و به او گفت: بخور! آن زن گفت: من روزه‏ام. پیامبر(ص) فرمود: چگونه روزه‏اید درحالی‏که به کنیزت فحش می‏دهی! روزه فقط پرهیز از خوردن و نوشیدن تنها نیست و امام حسین(ع) فرمود: هرگاه روزه گرفتی، پس باید گوش و چشم تو از حرام و زشتی‏ امساک کند و جدل و اذیت نوکر را واگذاری و باید وقار روزه ‏دار داشته باشی و روز روزه‏ ات مثل روز افطارت نباشد.[28]

8. از حسن‌بن‌علی بن ابی‌طالب(ع) روایت شده که فرمود: گروهی از یهود نزد پیامبر(ص) آمدند، پس اعلم آن‏ها از مسائلی سؤال کرد، از جمله پرسید: برای چه خداوند روزه را بر امت تو به مدت سی روز و بر امت‏های دیگر بیشتر از آن واجب کرد؟ پیامبر(ص) فرمود: همانا آدم(ع) وقتی از درخت خورد، سی روز در شکمش ماند؛ پس خداوند سی روز گرسنگی و تشنگی بر ذریه ‏اش واجب کرد و این‏که شب می‏خورید تفضّلی از جانب خداوند بر شماست و هم‏چنین بر آدم، پس بر امت من واجب شد؛ سپس این آیه را خواند:

روزه در روزهای مشخص شده بر شما واجب شد همان‏طور که بر کسانی که پیش از شما بودند، واجب شد. شاید پرهیزکار شوید!

یهودی گفت: ای محمد! راست گفتی. پس کسی که روزه بگیرد پاداشش چیست؟ پیامبر(ص) فرمود: مؤمنی نیست که روزه رمضان را بگیرد، مگر این‏که خداوند ـ عزوجل ـ هفت خصلت را بر او واجب می‏کند: نخست:‏ حرام در جسمش ذوب می‏شود. دوم: از رحمت خدا دور نمی‏شود. سوم: گناه پدرش آدم را می‏پوشاند. چهارم: خداوند عزوجل سکرات مرگ را بر او آسان می‏کند. پنجم: در روز قیامت از تشنگی و گرسنگی در امان است. ششم: خداوند برائت از آتش را به او عطا می‏کند و هفتم: خداوند او را از طیبات بهشت بهره‏مند می‏سازد. یهودی گفت: ای محمد! راست گفتی.[29]

9. امام صادق(ع) درباره آیه «واسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ» فرمود: معنای صبر، روزه است. وقتی بر شخصی ناراحتی و مشکلی وارد می‏شود، پس روزه بگیرد؛ همانا خداوند ـ عزوجل ـ می‏فرماید از صبر کمک بگیرید، یعنی از روزه.[30]

هم‏چنین از پیامبر(ص) نقل می‏کند که فرمود: روزه‏ دار تا زمانی که غیبت مسلمانی نکرده باشد، در عبادت است؛ اگرچه در رختخوابش باشد.[31]

10. امام صادق(ع) فرمود: کسی که برای خداوند ـ عزوجل ـ یک روز در شدت گرما روزه بگیرد، پس تشنه شود، خداوند هزار فرشته موکل می‏کند صورتش را مسح کرده و به او بشارت بدهند ـ تا هنگامی که افطار کند ـ که خداوند فرمود: چه پاکیزه است بوی تو و روح تو؛ فرشتگان من شاهد باشید که او را آمرزیدم.[32]

11. راوی گوید از امام صادق(ع) ‏شنیدم که فرمود: هرگاه مؤمن عملش را نیکو کند، خداوند برای عملش هفتاد برابر پاداش نیک می‏دهد و آن گفتهٔ خداوند است که فرمود: «برای هر کس بخواهد چندین برابر می‏کند». پس کارهایتان را برای خدا نیکو انجام دهید. پس گفتم: احسان چیست؟ گفت: هرگاه نماز خواندی، رکوع و سجودش را نیکو انجام دهی و هرگاه روزه ‏گرفتی از هرچه باعث فساد روزه ‏ات می‏شود پرهیز کنی، و هرگاه حج به ‏جا می‏آوری، آنچه در حجو عمره‏ات بر تو حرام است، از آن پرهیز کنی و فرمود: هر عملی که انجام می‏دهی، از پلیدی پاک باشد.[33]

 


[1]. «یا ایهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ‏ عَلَيْكُمُ‏ الصِّيامُ‏ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتقون» ‏(بقره، آیه 183).

[2]. «أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُواخَيْرٌلَكُمْ‏إِنْ كُنْتُمْ تَعْلمون» (بقره، آیه 184).

[3]. «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ‏أ َيَّامٍ‏أ ُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ ‏بِكُمُ‏ الْيُسْرَ وَ لايُرِيدُ بِكُمُ‏ الْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون‏» (بقره،‏ آیه 185).

[4]. «أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى‏ نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلاتَقْرَبُوها كَذلِكَ‏ي ُبَيِّنُ‏ اللَّهُ‏ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُون» (بقره، آیه 187).

[5]. «فَكُلِي‏ وَ اشْرَبِي ‏وَ قَرِّي‏ عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً  فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا» (مریم، آیه 26).

[6]. «وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‏ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ‏ مِيثاقٌ ‏فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‏ أَهْلِهِ‏ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً» (نسا، آیه 92).

[7]. «و الَّذِينَ ‏يُظاهِرُونَ‏ مِنْ نِسائِهِمْ‏ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا  فتَحْرِيرَ رَقَبَة مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» (مجادله، آیه 3).

[8]. «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ‏ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذلِكَ‏ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ‏ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَ لِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ‏» (مجادلة، آیه 4).

[9]. «لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِفِي‏أَيْمانِكُمْ‏ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون» (مائدة، آیه 89).

[10]. «إ ِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتِينَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصَّادِقِينَ وَ الصَّادِقاتِ وَ الصَّابِرِينَ وَ الصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِماتِ وَ الْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ‏أَعَدَّاللَّهُ‏لَهُمْ‏ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيما» (الاحزاب، آیه 35).

[11]. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُبْنُ‌إِبْرَاهِيمَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُبْنُ‌مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي‌الْحَسَنِ عَلِيِّ‌بْنِ‌مُوسَى‌الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ مُوسَى‌بْنِ‌جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِبْنِمُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ الْبَاقِرِ مُحَمَّدِبْنِ‌عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ زَيْنِ‌الْعَابِدِينَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ الْحُسَيْنِ‌بْنِ‌عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ سَيِّدِ الْوَصِيِّينَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع) قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) خَطَبَنَا ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ‏ إِلَيْكُمْ‏ شَهْرُ اللَّهِ‏ بِالْبَرَكَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ وَ أَيَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَيَّامِ وَ لَيَالِيهِ أَفْضَلُ اللَّيَالِي وَ سَاعَاتُهُ أَفْضَلُ السَّاعَاتِ هُوَ شَهْرٌ دُعِيتُمْ فِيهِ إِلَى ضِيَافَةِ اللَّهِ وَ جُعِلْتُمْ فِيهِ مِنْ أَهْلِ كَرَامَةِ اللَّهِ أَنْفَاسُكُمْ فِيهِ تَسْبِيحٌ وَ نَوْمُكُمْ فِيهِ عِبَادَةٌ وَ عَمَلُكُمْ فِيهِ مَقْبُولٌ وَ دُعَاؤُكُمْ فِيهِ مُسْتَجَابٌ فَاسْأَلُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ بِنِيَّاتٍ صَادِقَةٍ وَ قُلُوبٍ طَاهِرَةٍ أَنْ يُوَفِّقَكُمْ لِصِيَامِهِ وَ تِلَاوَةِ كِتَابِهِ فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرَانَ اللَّهِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْعَظِيمِ وَ اذْكُرُوا بِجُوعِكُمْ وَ عَطَشِكُمْ فِيهِ جُوعَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ عَطَشَهُ وَ تَصَدَّقُوا عَلَى فُقَرَائِكُمْ وَ مَسَاكِينِكُمْوَ وَقِّرُوا كِبَارَكُمْ وَ ارْحَمُوا صِغَارَكُمْ وَ صِلُوا أَرْحَامَكُمْ وَ احْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ وَ غُضُّوا عَمَّا لَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ أَبْصَارَكُمْ وَ عَمَّا لَا يَحِلُّ الِاسْتِمَاعُ إِلَيْهِ أَسْمَاعَكُمْ وَ تَحَنَّنُوا عَلَى أَيْتَامِ النَّاسِ يُتَحَنَّنْ عَلَى أَيْتَامِكُمْ وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ ارْفَعُوا إِلَيْهِ أَيْدِيَكُمْ بِالدُّعَاءِ فِي أَوْقَاتِ صَلَاتِكُمْ فَآن‏ها أَفْضَلُ السَّاعَاتِ يَنْظُرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهَا بِالرَّحْمَةِ إِلَى عِبَادِهِ يُجِيبُهُمْ إِذَا نَاجَوْهُ وَ يُلَبِّيهِمْ إِذَا نَادَوْهُ وَ يُعْطِيهِمْ إِذَا سَأَلُوهُ وَ يَسْتَجِيبُ لَهُمْ إِذَا دَعَوْهُ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَنْفُسَكُمْ مَرْهُونَةٌ بِأَعْمَالِكُمْ فَكُفُّوهَا بِاسْتِغْفَارِكُمْ وَ ظُهُورُكُمْ ثَقِيلَةٌ مِنْ أَوْزَارِكُمْ فَخَفِّفُوا عَنْهَا بِطُولِ سُجُودِكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذِكْرُهُ أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ أَنْ لَا يُعَذِّبَ الْمُصَلِّينَ وَ السَّاجِدِينَ وَ أَنْ لَا يُرَوِّعَهُمْ بِالنَّارِ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ‏ أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ فَطَّرَ مِنْكُمْ صَائِماً مُؤْمِناً فِي هَذَا الشَّهْرِ كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ عِتْقُ نَسَمَةٍ وَ مَغْفِرَةٌ لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لَيْسَ كُلُّنَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ(ص) اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ حَسَّنَ مِنْكُمْ فِي هَذَا الشَّهْرِ خُلُقَهُ كَانَ لَهُ جَوَازٌ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ وَ مَنْ خَفَّفَ فِي هَذَا الشَّهْرِ عَمَّا مَلَكَتْ يَمِينُهُ خَفَّفَ اللَّهُ عَلَيْهِ حِسَابَهُ وَ مَنْ كَفَّ فِيهِ شَرَّهُ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ غَضَبَهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ أَكْرَمَ فِيهِ يَتِيماً أَكْرَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ وَصَلَ فِيهِ رَحِمَهُ وَصَلَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ قَطَعَ فِيهِ رَحِمَهُ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ رَحْمَتَهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ تَطَوَّعَ فِيهِ‏بِصَلَاةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ مَنْ أَدَّى فِيهِ فَرْضاً كَانَ لَهُ ثَوَابُ مَنْ أَدَّى سَبْعِينَ فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُورِ وَ مَنْ أَكْثَرَ فِيهِ مِنَ الصَّلَوَاتِ عَلَيَّ ثَقَّلَ اللَّهُ مِيزَانَهُ يَوْمَ تَخِفُّ الْمَوَازِينُ وَ مَنْ تَلَا فِيهِ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ فِي غَيْرِهِ مِنَ الشُّهُورِ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَبْوَابَ الْجِنَانِ فِي هَذَا الشَّهْرِ مُفَتَّحَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُغَلِّقَهَا عَلَيْكُمْ وَ أَبْوَابَ النِّيرَانِ مُغَلَّقَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُفَتِّحَهَا عَلَيْكُمْ وَ الشَّيَاطِينَ مَغْلُولَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُسَلِّطَهَا عَلَيْكُمْ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع): فَقُمْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ :يَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ بَكَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُبْكِيكَ؟ فَقَالَ: يَا عَلِيُّ أَبْكِي لِمَا يُسْتَحَلُّ مِنْكَ فِي هَذَا الشَّهْرِ كَأَنِّي بِكَ وَ أَنْتَ تُصَلِّي لِرَبِّكَ وَ قَدِ انْبَعَثَ أَشْقَى الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ شَقِيقُ عَاقِرِ نَاقَةِ ثَمُودَ فَضَرَبَكَ ضَرْبَةً عَلَى قَرْنِكَ فَخَضَبَ مِنْهَا لِحْيَتَكَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع): قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ ذَلِكَ فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِي فَقَالَ: فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِكَ ثُمَّ قَالَ(ص): يَا عَلِيُّ مَنْ قَتَلَكَ فَقَدْ قَتَلَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ سَبَّكَ فَقَدْ سَبَّنِي لِأَنَّكَ مِنِّي كَنَفْسِي رُوحُكَ مِنْ رُوحِي وَ طِينَتُكَ مِنْ طِينَتِي إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَنِي وَ إِيَّاكَ وَ اصْطَفَانِي وَ إِيَّاكَ وَ اخْتَارَنِي لِلنُّبُوَّةِ وَ اخْتَارَكَ لِلْإِمَامَةِ فَمَنْ أَنْكَرَ إِمَامَتَكَ فَقَدْ أَنْكَرَ نُبُوَّتِي يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَصِيِّي وَ أَبُو وُلْدِي وَ زَوْجُ ابْنَتِي وَ خَلِيفَتِي عَلَى أُمَّتِي فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَمَوْتِي أَمْرُكَ أَمْرِي وَ نَهْيُكَ نَهْيِي أُقْسِمُ بِالَّذِي بَعَثَنِي بِالنُّبُوَّةِ وَ جَعَلَنِي خَيْرَ الْبَرِيَّةِ إِنَّكَ لَحُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ أَمِينُهُ عَلَى سِرِّهِ وَ خَلِيفَتُهُ عَلَى عِبَادِهِ.

[12]. قال علی(ع): من‏ ترك‏ الشهوات‏ كان حراً؛ (كنزالفوائد‏، ج 1، ص350).

[13]. ما فی المیزا ن شیء أثقل من الصلوات علی محمّد و آل محمّد؛ (وسائل‏الشیعه،‏ج7، ص192، ح9087).

[14]. قَالَ النَّبِيُّ(ص)‏: أَكْثِرُوا الصَّلَاةَ عَلَيَّ فَإِنَّ الصَّلَاةَ عَلَيَّ نُورٌ فِي‏ الْقَبْرِ وَ نُورٌ عَلَى الصِّرَاطِ وَ نُورٌ فِي الْجَنَّة؛ دعوات راوندی، ص216 ح 581.

[15]. سفینة‏البحار، ج 5، ص173.

[16]. همان.

[17]. عَنِ ابْنِ‌عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ(ص) قَالَ: إِنَّ حَلْقَةَ بَابِ الْجَنَّةِ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ عَلَى صَفَائِحِ الذَّهَبِ فَإِذَا دُقَّتِ‏ الْحَلْقَةُ عَلَى الصَّفْحَةِ طَنَّتْ وَ قَالَتْ يَا عَلِيُّ؛ بحارالانوار، ج 8، ص122، ح 13.

[18]. جَعْفَرِ بْنِ‌مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ(ع) قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ بِأَفْضَلِ الْحَمْدِ وَ أَشْرَفِهَا وَ أَبْلَغِهَا وَ أَثْنَى عَلَيْهِ بِأَحْسَنِ الثَّنَاءِوَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ نَبِيِّهِ(ص) ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذَا الشَّهْرَ شَهْرٌ فَضَّلَهُ اللَّهُ عَلَى سَائِرِ الشُّهُورِ كَفَضْلِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ عَلَى سَائِرِ النَّاسِ وَ هُوَ شَهْرٌ يُفْتَحُ فِيهِ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَ يُغْلَقُ فِيهِ أَبْوَابُ النِّيرَانِ وَ هُوَ شَهْرٌ يُسْمَعُ فِيهِ النِّدَاءُ وَ يُسْتَجَابُ فِيهِ الدُّعَاءُ وَ يُرْحَمُ فِيهِ الْبُكَاءُ وَ هُوَ شَهْرٌ فِيهِ لَيْلَةٌ نَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ فِيهَا مِنَ السَّمَاءِ فَتُسَلِّمُ عَلَى الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِمَاتِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى مَطْلَعِ الْفَجْرِ وَ هِيَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ قُدِّرَ فِيهَا وَلَايَتِي قَبْلَ أَنْ خُلِقَ آدَمُ(ع) بِأَلْفَيْ عَامٍ صِيَامُ يَوْمِهَا أَفْضَلُ مِنْ صِيَامِ أَلْفِ شَهْرٍ وَ الْعَمَلُ فِيهَا أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ فِي أَلْفِ شَهْرٍ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ شُمُوسَ شَهْرِ رَمَضَانَ لَتَطْلَعُ عَلَى الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِمَاتِ وَ إِنَّ أَقْمَارَهُ لَيَطْلَعُ عَلَيْهِمْ بِالرَّحْمَةِ وَ مَا مِنْ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ مِنَ الشَّهْرِ إِلَّا وَ الْبِرُّ مِنْ اللَّهِ تَعَالَى يَتَنَاثَرُ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ فَمَنْ ظَفِرَ مِنْ نِثَارِ اللَّهِ بَدْرَةً كَرُمَ عَلَى اللَّهِ يَوْمَ يَلْقَاهَا وَ مَا كَرُمَ عَبْدٌ عَلَى اللَّهِ إِلَّا جَعَلَ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ شَهْرَكُمْ لَيْسَ كَالشُّهُورِ أَيَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَيَّامِ وَ لَيَالِيهِ أَفْضَلُ اللَّيَالِي وَ سَاعَاتُهُ أَفْضَلُ السَّاعَاتِ هُوَ شَهْرٌ الشَّيَاطِينُ فِيهِ مَغْلُولَةٌ مَحْبُوسَهٌ هُوَ شَهْرٌ يَزِيدُ اللَّهُ فِيهِ الْأَرْزَاقَ وَ الْآجَالَ وَ يُكْتَبُ فِيهِ وَفْدُ بَيْتِهِ وَ هُوَ شَهْرٌ يُقْبَلُ أَهْلُ الْإِيمَانِ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرِّضْوَانِ وَ الرَّوْحِ وَ الرَّيْحَانِ وَ مَرْضَاةِ الْمَلِكِ الدَّيَّانِ أَيُّهَا الصَّائِمُ تَدَبَّرْ أَمْرَكَ فَإِنَّكَ فِي شَهْرِكَ هَذَا ضَيْفُ رَبِّكَ انْظُرْ كَيْفَ تَكُونُ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ وَ كَيْفَ تَحْفَظُ جَوَارِحَكَ عَنْ مَعَاصِي رَبِّكَ انْظُرْ أَنْ لَا تَكُونَ بِاللَّيْلِ نَائِماً وَ بِالنَّهَارِ غَافِلًا فَيَنْقَضِيَ شَهْرُكَ وَ قَدْ بَقِيَ عَلَيْكَ وِزْرُكَ فَتَكُونَ عِنْدَ اسْتِيفَاءِ الصَّائِمِينَ أُجُورَهُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ وَ عِنْدَ فَوْزِهِمْ بِكَرَامَةِ مَلِيكِهِمْ مِنَ الْمَحْرُومِينَ وَ عِنْدَ سَعَادَتِهِمْ بِمُجَاوَرَةِ رَبِّهِمْ مِنَ الْمَطْرُودِينَ أَيُّهَا الصَّائِمُ إِنْ طُرِدْتَ عَنْ بَابِ مَلِيكِكَ فَأَيَّ بَابٍ تَقْصِدُ وَ إِنْ حَرَمَكَ رَبُّكَ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَرْزُقُكَ وَ إِنْ أَهَانَكَ فَمَنْ ذَا الَّذِي يُكْرِمُكَ وَ إِنْ أَذَلَّكَ فَمَنْ ذَا الَّذِي يُعِزُّكَ وَ إِنْ خَذَلَكَ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكَ وَ إِنْ لَمْ يَقْبَلْكَ‏فِي زُمْرَةِ عَبِيدِهِ فَإِلَى مَنْ تُرْجَعُ بِعُبُودِيَّتِكَ وَ إِنْ لَمْ يُقِلْكَ عَثْرَتُكَ فَمَنْ تَرْجُو لِغُفْرَانِ ذُنُوبِكَ وَ إِنْ طَالَبَكَ بِحَقِّهِ فَمَا ذَا يَكُونُ حُجَّتُكَ أَيُّهَاالصَّائِمُ‏تَقَرَّبْ‏ إِلَى اللَّهِ بِتِلَاوَةِ كِتَابِهِ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ فَإِنَّ كِتَابَ اللَّهِ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ يَشْفَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَهْلِ تِلَاوَتِهِ فَيَعْلُونَ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ بِقِرَاءَةِ آيَاتِهِ بَشِّرْ أَيُّهَا الصَّائِمُ فَإِنَّكَ فِي شَهْرٍ صِيَامُكَ فِيهِ مَفْرُوضٌ وَ نَفَسُكَ فِيهِ تَسْبِيحٌ وَ نَوْمُكَ فِيهِ عِبَادَةٌ وَ طَاعَتُكَ فِيهِ مَقْبُولَةٌ وَ ذُنُوبُكَ فِيهِ مَغْفُورَةٌ وَ أَصْوَاتُكَ فِيهِ مَسْمُوعَةٌ وَ مُنَاجَاتُكَ فِيهِ مَرْحُومَةٌ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ حَبِيبِي رَسُولَ اللَّهِ(ص) يَقُولُ إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عِنْدَ فِطْرِ كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ عُتَقَاءَ مِنَ النَّارِ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ هُوَ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَهُ فَإِذَا كَانَ آخِرُ لَيْلَةٍ مِنْهُ أُعْتِقَ فِيهَا مِثْلُ مَا أُعْتِقَ فِي جَمِيعِهِ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ هَمْدَانَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ زِدْنَا مِمَّا حَدَّثَكَ بِهِ حَبِيبُكَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَقَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ أَخِي وَ ابْنَ عَمِّي رَسُولَ اللَّهِ(ص) يَقُولُ مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ فَحَفِظَ فِيهِ نَفْسَهُ مِنَ الْمَحَارِمِ دَخَلَ الْجَنَّةَ قَالَ الْهَمْدَانِيُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ زِدْنَا مِمَّا حَدَّثَكَ بِهِ أَخُوكَ وَ ابْنُ عَمِّكَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ خَلِيلِي رَسُولَ اللَّهِ(ص) يَقُولُ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ‏ «1» إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً دَخَلَ الْجَنَّةَ قَالَ الْهَمْدَانِيُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ زِدْنَا مِمَّا حَدَّثَكَ بِهِ خَلِيلُكَ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ سَيِّدَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ رَسُولَ اللَّهِ(ص) يَقُولُ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ فَلَمْ يُفْطِرْ فِي شَيْ‏ءٍ مِنْ لَيَالِيهِ عَلَى حَرَامٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ فَقَالَ الْهَمْدَانِيُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ زِدْنَا مِمَّا حَدَّثَكَ بِهِ سَيِّدُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ أَفْضَلَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ يَقُولُ إِنَّ سَيِّدَ الْوَصِيِّينَ يُقْتَلُ فِي سَيِّدِ الشُّهُورِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا سَيِّدُ الشُّهُورِ وَ مَنْ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ قَالَ أَمَّا سَيِّدُ الشُّهُور؛ فضائل اشهر الثلاثة، ص 107، ح101.
[19]. قال فضل‌بن‌شاذان انه سمعها من الرضا(ع): فَإِنْ قَالَ فَلِمَ أُمِرَ بِالصَّوْمِ قِيلَ لِكَيْ‏ يَعْرِفُوا أَلَمَ‏ الْجُوعِ‏ وَ الْعَطَشِ فَلِيَسْتَدِلُّوا عَلَى فَقْرِ الْآخِرَةِ وَ لِيَكُونَ الصَّائِمُ خَاشِعاً ذَلِيلًا مُسْتَكِيناً مَأْجُوراً مُحْتَسِباً عَارِفاً صَابِراً عَلَى مَا أَصَابَهُ مِنَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَيَسْتَوْجِبَ الثَّوَابَ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الِانْكِسَارِ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ لِيَكُونَ ذَلِكَ وَاعِظاً لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ وَ رَائِضاً لَهُمْ عَلَى أَدَاءِ مَا كَلَّفَهُمْ وَ دَلِيلًا لَهُمْ فِي الْآجِلِ وَ لِيَعْرِفُوا شِدَّةَ مَبْلَغِ ذَلِكَ عَلَى أَهْلِ الْفَقْرِ وَ الْمَسْكَنَةِ فِي الدُّنْيَا فَيُؤَدُّوا إِلَيْهِمْ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ لَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ الصَّوْمُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ خَاصَّةً دُونَ سَائِرِ الشُّهُورِ قِيلَ لِأَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ الْقُرْآنَ وَ فِيهِ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ‏ وَ فِيهِ نُبِّئَ مُحَمَّدٌ(ص) وَ فِيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ الَّتِي هِيَ‏ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ وَ فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ‏ وَ هُوَ رَأْسُ السَّنَةِ يُقَدَّرُ فِيهَا مَا يَكُونُ فِي السَّنَةِ مِنْ خَيْرٍ أَوْشَرٍّ أَوْ مَضَرَّةٍ أَوْ مَنْفَعَةٍ أَوْ رِزْقٍ أَوْ أَجَلٍ وَ لِذَلِكَ سُمِّيَتْ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ أُمِرُوا بِصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَ لَا أَكْثَرَ قِيلَ لِأَنَّهُ قُوَّةُ الْعِبَادَةِ الَّذِي يَعُمُّ فِيهَا الْقَوِيَّ وَ الضَّعِيفَ وَ إِنَّمَا أَوْجَبَ اللَّهُ الْفَرَائِضَ عَلَى أَغْلَبِ الْأَشْيَاءِ وَ أَعَمِّ الْقُوَى‏ ثُمَّ رَخَّصَ لِأَهْلِ الضَّعْفِ وَ رَغَّبَ أَهْلَ الْقُوَّةِ فِي الْفَضْلِ وَ لَوْ كَانُوا يُصْلَحُونَ عَلَى أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَنَقَصَهُمْ وَ لَوِ احْتَاجُوا إِلَى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ لَزَادَهُمْ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ إِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ لَا تَصُومُ وَ لَا تُصَلِّي قِيلَ لِآن‏ها فِي حَدِّ نَجَاسَةٍ فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ لَا تَعْبُدَهُ إِلَّا طَاهِراً وَ لِأَنَّهُ لَا صَوْمَ لِمَنْ لَا صَلَاةَ لَهُ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ صَارَتْ تَقْضِي الصَّوْمَ وَ لَا تَقْضِي الصَّلَاةَ قِيلَ لِعِلَلٍ شَتَّى فَمِنْهَا أَنَّ الصِّيَامَ لَا يَمْنَعُهَا مِنْ خِدْمَةِ نَفْسِهَا وَ خِدْمَةِ زَوْجِهَا وَ إِصْلَاحِ بَيْتِهَا وَ الْقِيَامِ بِأَمْرِهَا وَ الِاشْتِغَالِ بِمَرَمَّةِ مَعِيشَتِهَا وَ الصَّلَاةُ تَمْنَعُهَا مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَكُونُ فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ مِرَاراً فَلَا تَقْوَى عَلَى ذَلِكَ وَ الصَّوْمُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَ مِنْهَا أَنَّ الصَّلَاةَ فِيهَا عَنَاءٌ وَ تَعَبٌ وَ اشْتِغَالُ الْأَرْكَانِ وَ لَيْسَ فِي الصَّوْمِ شَيْ‏ءٌ مِنْ ذَلِكَ وَ إِنَّمَا هُوَ الْإِمْسَاكُ عَنِ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ لَيْسَ فِيهِ اشْتِغَالُ الْأَرْكَانِ وَ مِنْهَا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ وَقْتٍ يَجِي‏ءُ إِلَّا تَجِبُ‏ عَلَيْهَا فِيهِ صَلَاةٌ جَدِيدَةٌ فِي يَوْمِهَا وَ لَيْلَتِهَا وَ لَيْسَ الصَّوْمُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلَّمَا حَدَثَ يَوْمٌ وَجَبَ عَلَيْهَا الصَّوْمُ وَ كُلَّمَا حَدَثَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَجَبَ عَلَيْهَا الصَّلَاةُ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ إِذَا مَرِضَ الرَّجُلُ أَوْ سَافَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَمْ يَخْرُجْ مِنْ سَفَرِهِ أَوْ لَمْ يُفِقْ مِنْ مَرَضِهِ حَتَّى يَدْخُلَ عَلَيْهِ شَهْرُ رَمَضَانٍ آخَرُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ لِلْأَوَّلِ وَ سَقَطَ الْقَضَاءُ فَإِذَا أَفَاقَ بَيْنَهُمَا أَوْ أَقَامَ وَ لَمْ يَقْضِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَ الْفِدَاءُ قِيلَ لِأَنَّ ذَلِكَ الصَّوْمَ إِنَّمَا وَجَبَ عَلَيْهِ فِي تِلْكَ السَّنَةِ فِي ذَلِكَ الشَّهْرِ فَأَمَّا الَّذِي لَمْ يُفِقْ فَإِنَّهُ لَمَّا أَنْ مَرَّتْ عَلَيْهِ السَّنَةُ كُلُّهَا وَ قَدْ غَلَبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ فَلَمْ يجعله [يَجْعَلْ‏] لَهُ السَّبِيلَ إِلَى أَدَائِهِ سَقَطَ عَنْهُ وَ كَذَلِكَ كُلَّمَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِثْلَ الْمُغْمَى عَلَيْهِ الَّذِي يُغْمَى عَلَيْهِ يَوْماً وَ لَيْلَةً فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ الصَّلَوَاتِ كَمَا قَالَ الصَّادِقُ(ع) كُلَّمَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْعَبْدَ فَهُوَ أَعْذَرُ لَهُ لِأَنَّهُ دَخَلَ الشَّهْرَ وَ هُوَ مَرِيضٌ فَلَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الصَّوْمُ فِي شَهْرِهِ وَ لَا سَنَتِهِ لِلْمَرَضِ الَّذِي كَانَ فِيهِ‏وَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ صَوْمٌ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَدَاءَهُ فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ‏ ... فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً وَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ‏ فَأَقَامَ الصَّدَقَةَ مَقَامَ الصِّيَامِ إِذَا عَسُرَ عَلَيْهِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إِذْ ذَاكَ فَهُوَ الْآنَ فَيَسْتَطِيعُ قِيلَ لَهُ لِأَنَّهُ لَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ شَهْرُ رَمَضَانٍ آخَرُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ لِلْمَاضِي لِأَنَّهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ صَوْمٌ فِي كَفَّارَةٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْهُ فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ وَ إِذَا وَجَبَ الْفِدَاءُ سَقَطَ الصَّوْمُ وَ الصَّوْمُ سَاقِطٌ وَ الْفِدَاءُ لَازِمٌ فَإِنْ أَفَاقَ فِيمَا بَيْنَهُمَا وَ لَمْ يَصُمْهُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْفِدَاءُ لِتَضْيِيعِهِ وَ الصَّوْمُ لِاسْتِطَاعَتِهِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جَعَلَ الْصَّوْمَ السُّنَّةَ قِيلَ لِيَكْمُلَ فِيهِ الصَّوْمُ الْفَرْضُ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جَعَلَ فِي كُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَوْماً قِيلَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ‏ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها فَمَنْ صَامَ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَوْماً وَاحِداً فَكَأَنَّمَا صَامَ الدَّهْرَ كُلَّهُ كَمَا قَالَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي شَهْرٍ صَوْمُ الدَّهْرِ كُلِّهِ فَمَنْ وَجَدَ شَيْئاً غَيْرَ الدَّهْرِ فَلْيَصُمْهُ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ أَوَّلَ خَمِيسٍ مِنَ الْعَشْرِ الْأَوَّلِ وَ آخِرَ خَمِيسٍ فِي الْعَشْرِ الْآخِرِ وَ أَرْبِعَاءَ فِي الْعَشْرِ الْأَوْسَطِ قِيلَ أَمَّا الْخَمِيسُ فَإِنَّهُ قَالَ الصَّادِقُ(ع) يُعْرَضُ فِي كُلِّ خَمِيسٍ أَعْمَالُ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُحِبُّ أَنْ يُعْرَضَ عَمَلُ الْعَبْدِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَ هُوَ صَائِمٌ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ آخِرَ لخميس [خَمِيسٍ‏] قِيلَ لِأَنَّهُ إِذَا عُرِضَ عَلَيْهِ عَمَلُ ثَمَانِيَةِأَيَّامٍ وَ الْعَبْدُ صَائِمٌ كَانَ أَشْرَفَ وَ أَفْضَلَ مِنْ أَنْ يُعْرَضَ عَمَلُ يَوْمَيْنِ وَ هُوَ صَائِمٌ وَ إِنَّمَا جَعَلَ الْأَرْبِعَاءَ فِي الْعَشْرِ الْأَوْسَطِ لِأَنَّ الصَّادِقَ(ع) أَخْبَرَ بِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ النَّارَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ فِيهِ أَهْلَكَ الْقُرُونَ الْأُولَى وَ هُوَ يَوْمُ‏ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ «5» فَأَحَبَّ أَنْ يَدْفَعَ الْعَبْدُ عَنْ‏نَفْسِهِ نَحْسَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِصَوْمِهِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ فِي الْكَفَّارَةِ عَلَى مَنْ لَمْ يَجِدْ تَحْرِيرَ رَقَبَةٍ الصِّيَامُ دُونَ الْحَجِّ وَ الصَّلَاةِ وَ غَيْرِهِمَا قِيلَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ وَ الْحَجَّ وَ سَائِرَ الْفَرَائِضِ مَانِعَةٌ لِلْإِنْسَانِ مِنَ التَّقَلُّبِ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ مَصْلَحَةِ مَعِيشَتِهِ مَعَ تِلْكَ الْعِلَلِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي الْحَائِضِ الَّتِي تَقْضِي الصِّيَامَ وَ لَا تَقْضِي الصَّلَاةَ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ عَلَيْهِ صَوْمُ‏ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ‏ دُونَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ شَهْرٌ وَاحِدٌ أَوْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ قِيلَ لِأَنَّ الْفَرْضَ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الْخَلْقِ وَ هُوَ شَهْرٌ وَاحِدٌ فَضُوعِفَ فِي هَذَا الشَّهْرِ فِي كَفَّارَتِهِ تَوْكِيداً وَ تَغْلِيظاً عَلَيْهِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَتْ مُتَتَابِعَيْنِ قِيلَ لِئَلَّا يَهُونَ عَلَيْهِ الْأَدَاءُ فَيَسْتَخِفَّ بِهِ لِأَنَّهُ إِذَا قَضَاهُ مُتَفَرِّقاً هَانَ عَلَيْهِ‏ الْقَضَاءُ؛ عیون اخبار الرضا، ج2، ص116، ح .1
[20]. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِذَا صُمْتَ فَلْيَصُمْ‏ سَمْعُكَ وَ بَصَرُكَ وَ جِلْدُكَ -وَ عَدَّدَ أَشْيَاءً غَيْرَ ذَلِكَ - ثُمَّ قَالَ: فَلَا يَكُونُ يَوْمُ صَوْمِكَ مِثْلَ يَوْمِ فِطْرِكَ؛ نوادر اشعری، ص23، ح11.
[21]. قال امیرالمؤمنین(ع):الصّیامُ اجتناب المحارمِ کما یَمتنع الرجلُ مِن الطعام و الشراب؛ بحارالانوار، ج96، ص294، ح21.

[22]. و قال(ع): ان الله عزوجل خلق شهر رمضان مضماراً لخلقه یستبقون فیه بطاعته و رضوانه فسبق فیه قوم ففازواوتخلف عنه آخرون فخابوا؛ اقبال‏ الاعمال، ص275.

[23]. النَّبِيِّ(ص) أَنَّهُ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كُلُّ عَمَلٍ لِبَنِي‌آدَمَ‏ الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى‏ سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَّا الصِّيَامَ فَإِنَّهُ لِي وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ يَتْرُكُ الطَّعَامَ بِشَهْوَتِهِ مِنْ أَجْلِي هُوَ لِي وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ وَ يَتْرُكُ الشَّرَابَ بِشَهْوَتِهِ لِأَجْلِي هُوَ لِي وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ رَائِحَةً مِنَ الْمِسْك؛ مستدرک‏الوسائل، ج 7، ص503، ح 8747.

[24]. مُحَمَّدِبْنِ‌عَجْلَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِ اللَّهِ(ع) يَقُولُ:‏ لَيْسَ الصِّيَامُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ أَنْ لَا يَأْكُلَ الْإِنْسَانُ وَ لَا يَشْرَبَ فَقَطْ وَ لَكِنْ إِذَا صُمْتَ فَلْيَصُمْ سَمْعُكَ وَ بَصَرُكَ وَ لِسَانُكَ وَ بَطْنُكَ وَ فَرْجُكَ وَ احْفَظْ يَدَكَ وَ فَرْجَكَ وَ أَكْثِرِ السُّكُوتَ إِلَّا مِنْ خَيْرٍ وَ ارْفُقْ‏ بِخَادِمِك؛ اقبال‏الاعمال، ص87.

[25]. قال امیرالمؤمنین: فان التقوا فی الیوم الحرز و الجٌنّة و غدا الطریق الی الجنة.

[26]. قال النبی(ص): الصومُ جنةٌ من آفات الدنیا و حجاب من عذاب الاخرة ـ فإذا صُمتَ فانو بصَومِکَ کفّ النفس عن الشهوات و قطعِ الهمة مِن خطوات الشَیاطین و أنزل نفسَک منزلة المرضی لاتشتهی طعاماً ولاشراباً. متوقعاً فی کل لحظة شفائک من مرض الذنوب و طهر باطنک من کل کذب و غفلة و ظلمة یقطعک عن معنی الإخلاص لوجه الله؛ بحارالانوار، ج96، ص254، ح 28.

[27]. ما الذي تباعد الشيطان منا قال: الصوم‏ يسود وجهه (الجعفریات، ص58)؛ قال(ص): قال الله تبارك و تعالى: الصوم‏ لي و أنا أجزي به و للصائم فرحتان حين يفطر و حين يلقى ربه عز و جل و الذي نفس محمد بيده لخلوف فم الصائم عند الله أطيب من ريح المسك؛ (مکارم‏الاخلاق، ص138).

[28]. أبي ‏عبدالله(ع) قال: إن الصيام ليس من الطعام و الشراب وحده ثم قال: قالت مريم‏: إني نذرت للرحمن صوماً ـ أي‏ صوماً و صمتاً و في نسخة أخرى أي صمتاً ـ فإذا صمتم فاحفظوا ألسنتكم و غضوا أبصاركم و لا تنازعوا و لا تحاسدوا قال و سمع رسول الله(ص) امرأة تسب جارية لها و هي صائمة فدعا رسول الله(ص) بطعام فقال لها: كلي فقالت: إني صائمة فقال: كيف تكونين صائمة و قد سببت جاريتك إن الصوم ليس من الطعام و الشراب فقط قال و قال أبوعبدالله(ع): إذا صمتَ فليَصُم سمعك و بصرك من الحرام‏ و القبيح‏ و دع‏ المراء و أذى الخادم و ليكن عليك وقار الصائم‏و لا تجعل يوم صومك كيوم فطرك؛ وسائل‏الشیعة، ج10، ص163، ح13122.

[29]. روى عن الحسن‌بن‌على بن ابى‌طالب(ع) انه قال: جاء نفر من اليهود الى رسول الله(ص) فسأله أعلمهم عن مسائل، فكان فيما سأله انه قال له: لأي شي‏ء فرض الله عز و جل الصوم‏ على أمتك بالنهار ثلثين يوما، و فرض الله على الأمم أكثر من ذلك؟ فقال النبي(ص): ان آدم(ع) لما أكل من الشجرة بقي في بطنه ثلثين يوماً، ففرض الله على ذريته ثلثين يوماً الجوع و العطش، و الذي يأكلونه بالليل تفضل من الله عز و جل عليهم، و كذلك على آدم. ففرض الله ذلك على أمتي، ثم تلا هذه الآية «كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون. أياما معدودات». قال اليهودي: صدقت يا محمد، فما جزاء من صامها؟ فقال النبي صلى الله عليه و آله: ما من مؤمن يصوم شهر رمضان احتسابا إلا أوجب الله عز و جل له سبع خصال:أولها:يذوب‏ الحرام في جسده، و الثانية: لا يبعد من رحمة الله تعالى، و الثالثة: يكون قد كفر خطيئة أبيه آدم، و الرابعة: يهون الله عز و جل عليه سكرات الموت، و الخامسة: أمان من الجوع و العطش يوم القيامة، و السادسة: يعطيه الله عز و جل براءة من النار، و السابعة: يطعمه الله من طيبات الجنة، قالت اليهود: صدقت يا محمد؛ اقبال‏الاعمال، ج1، ص30.

[30]. أبى‌عبدالله(ع) في قول الله عز و جل: و استعينوا بالصبر قال: يعنى بالصبر الصوم‏، و إذا نزلت بالرجل النازلة و الشدة فليصم، فان الله عز و جل يقول: «و استعينوا بالصبر» يعنى الصيام؛ الکافی، ج4، ص64، ح7.

[31]. وقال: «قال رسول ‏الله(ص): الصائم فی عبادة و إن کان علی فراشه ما لم یغتب مسلما»؛ همان، ج7،‏ ص374، ح9.

[32]. قال: من صام لله عز و جل يوماً في شدة الحر فأصابه ظمأ وكل الله به ألف ملك يمسحون وجهه و يبشرونه حتى إذا أفطر قال الله عز و جل له ما أطيب ريحك و روحك ملائكتي اشهدوا أني قد غفرت له؛ کافی، ج4، ص64، ح 8.

[33]. قال الراوی: سمعت عن أباعبدالله(ع) یقول: إذا أحسن المؤمن عمله ضاعف‏الله عمله بکل حسنة سبعمائة و ذلک قول الله تبارک و تعالی: «یضاعف لمن یشاء» فأحسنوا أعمالکم التی تعلمونها لثواب الله فقلت له: وماالإحسان؟ قال: فقال: إذا صليت فأحسن ركوعك و سجودك، و إذا صمت فتوق كل ما فيه فساد صومك‏، و إذا حججت فتوق كل ما يحرم عليك في حجك و عمرتك قال: و كل عمل تعمله لله فليكن نقيا من الدنس؛ محاسن، ص254، ح283.