تكاليف و احكام اسلام‏

تكاليف و احكام اسلام‏

انسان در نوع زندگى‌ اجتماعى‌، معاشرت‏ها و كيفيت ارتباط با ديگران، كسب و كار و مالكيت، انواع مبادلات مالى‌، ازدواج و روابط خانوادگى‌، تأمين امنيت اجتماعى‌، حقوق اجتماعى‌ افراد، عدم تجاوز و تعدى‌، جلوگيرى‌ از تزاحم‏ها و اختلال‏ها، كيفر دادن مجرمان و خلاف‏كاران، ولايت و اراده جامعه، احتياج به قانون دارد.

هم چنين در زندگى‌ نفسانى‌ و باطنى‌ خود، چگونگى‌ ارتباط با پروردگار جهان، كيفيت پرستش و مراسم عبادى‌، شناخت عوامل سعادت و شقاوت، آشنايى‌ با مكارم و رذايل اخلاقى‌ و شناخت راه پرورش و تكميل نفس شديداً نيازمند راهنمايى‌‏هاى‌ پروردگار جهان است.

از آن جا كه آفريدگار جهان، از شگفتى‌‏ها و اسرار جسم و روح انسان آگاه بوده و نيازهاى‌ مختلف و متنوع او را مى‌‏داند، احكام و قوانين لازم را جعل و به وسيله پيامبران فرستاده است. هم چنين برنامه‏‌ها و دستورهاى‌ لازم را براى‌ تأمين سعادت نفسانى‌ و اخروى‌، صادر كرده و توسط انبيا براى‌ بشر ارسال‏ داشته است. اين مجموعه به صورت تكاليف يا بيان وظيفه در اختيار بشر قرار گرفته است. آن‏چه از جانب خدا توسط پيامبران براى‌ بشر آمده، يا به صورت قوانين و احكام يا به صورت امر و نهى‌ مى‌‏باشد.

احكام و دستورهاى‌ اسلام بسيار گسترده و متنوع است كه در كتاب‏هاى‌ حديث، فقه، تفسير و اخلاق مورد بحث و بررسى‌ قرار گرفته است در اين‏جا به ذكر تقسيماتى‌ كه در احكام به عمل آمده اكتفا مى‌‏شود:

احكام تكليفى‌ و وضعى‌‏

 

احكام اسلام به دو دسته تقسيم شده ‏اند: تكليفى‌ و وضعى‌.

احكام تكليفى‌‏

وجوب، حرمت، استحباب، كراهت و اباحه را احكام پنج گانه تكليفى‌ مى‌‏نامند. در ذيل توضيح مختصرى‌ در باره هر يك از اين تكاليف مى‌‏دهيم:

واجب: انسان مكلّف وظيفه دارد آن را انجام دهد و ترك آن موجب گناه و كيفر مى‌‏شود.

حرام: مكلّف وظيفه دارد آن را ترك كند و فعل آن، موجب گناه و كيفر مى‌‏شود.

مستحب: انجام دادنِ آن مطلوب است و ثواب دارد، ولى‌ ترك آن مجازات ندارد.

مكروه: فعل آن از نظر شارع بد و مبغوض است، اما انجام دادن آن، عقاب ندارد.

مباح: فعل و ترك آن از نظر شارع مساوى‌ است.

احكام تكليفى‌ را بدين جهت تكليفى‌ مى‌‏گويند كه در قالب اوامر و نواهى‌، وظايفى‌ را بر عهده انسان‏ها مى‌‏گذارند.

 

احكام وضعى‌‏

احكامى‌ از قبيل: زوجيت، ملكيت، مالكيت، حريّت، رقّيت، ولايت، نيابت، شرطيت، مانعيت، جزئيت، سببيّت، حجيّت، صحت و بطلان را احكام وضعى‌ مى‌‏نامند. اين احكام، تكليف و وظيفه نيستند، بلكه امورى‌ هستند كه شارع آنها را جعل كرده و آثارى‌ را بر آنها مرتب ساخته است.

 

احكام تعبدى‌ و توصلى‌‏

 

احكام تعبدى‌‏

هر عملى‌ كه در صحت آن، اخلاص و قصد قربت شرط شده باشد تعبدى‌ ناميده مى‌‏شود؛ چه واجب باشد و چه مستحب. واجبات تعبدى‌ مانند: نماز واجب، روزه واجب، غسل جنابت، وضو و تيمم براى‌ نماز واجب، طواف واجب، حج واجب، زكات و خمس.

مستحباب تعبدى‌ مثل: نماز مستحبى‌، وضو و غسل مستحب، قرائت قرآن، دعا، ذكر، حج و عمره مستحب، زيارت قبور پيامبر صلى‌ الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام و مانند آن.

در همه اينها اخلاص و قصد قربت لازم است و اگر به قصد ريا و خودنمايى‌ انجام بگيرند باطل بوده و بايد دوباره تكرار شوند.

 

احكام توصلى‌‏

هر عملى‌ كه براى‌ عمل ديگرى‌ انجام مى‌‏گيرد و قصد قربت در آن شرط نيست، توصلى‌ ناميده مى‌‏شود. و به دو نوع واجب يا مستحب تقسيم مى‌‏شود.

واجب توصلى‌‏ مانند: جهاد در راه خدا، دفاع از اسلام و كشورهاى‌ اسلامى‌، دفاع از مظلومان، امر به معروف، نهى‌ از منكر، وفاى‌ به عهد، كفن و دفن ميّت، اداى‌ دين، نفقه دادن، جواب سلام و نجات جان مسلمان.

اين قبيل امور واجب توصلى‌‏اند كه اگر به قصد قربت انجام بگيرند ثواب دارند وگرنه ثواب ندارند.

مستحبات توصلى‌: اين قبيل امور ذاتاً مطلوب شارع مقدس اسلام هستند گرچه با قصد قربت انجام نگيرند. نهايت اين كه اگر به قصد قربت انجام بگيرند ثواب دارند، البته اگر بدون قصد قربت انجام بگيرند باز هم مطلوب حاصل شده؛ گرچه ثوابى‌ برآن مرتب نخواهد شد. برخى‌ از اين احكام عبارت‏اند از:

تعاون در كار خير، احسان به والدين، كمك به بى‌‏نوايان، احترام به معلم، ترحم به كودكان، احترام به بزرگسالان، صله رحم، خدمت به مردم، سعى‌ در حل مشكلات مردم، برآوردن حاجت مسلمان، اطعام و مهمان‌‏نوازى‌، خوش‏رفتارى‌ با مردم، خوش اخلاقى‌، خشنود ساختن مؤمنان، عيادت بيماران، زيارت برادران مسلمان و تعليم و تعلم و نشر علوم، دلجويى‌ و نوازش ايتام، خوش‏رفتارى‌ و احسان به خانواده و تشييع جنازه مسلمان.

 

واجب عينى‌ و كفايى‌‏

وجوب به نوع ديگرى‌ نيز تقسيم شده: عينى‌ و كفايى‌.

واجب عينى‌: عملى‌ كه بر تك تك افراد واجب مى‌‏شود، به گونه‏اى‌ كه امتثال يك فرد موجب سقوط حكم از ديگرى‌ نمى‌‏شود، مانند: نماز، روزه، حج، زكات و خمس.

واجب كفايى‌: از چند نفر خواسته مى‌‏شود كه عملى‌ را انجام دهند، به گونه‏اى‌ كه اگر يك نفر آن را انجام داد از ديگران ساقط مى‌‏شود. ولى‌ اگر هيچ كدام انجام ندادند همه گناه‏كارند و مورد مؤاخذه قرار مى‌‏گيرند. مانند:

كفن و دفن ميت، جهاد در راه خدا، دفاع از اسلام، امر به معروف و نهى‌ از منكر، اشتغال به شغل‏هاى‌ لازم مثل: پزشكى‌، قضا، زراعت، تجارت و غير اينها.

بنابراين اگر يك يا چند نفر به مقدار نياز مشغول شدند از ديگران ساقط مى‌‏شود. ولى‌ اگر همه ترك كردند يا شاغلين به مقدار نياز نبودند، همه عقاب مى‌‏شوند.

 

واجب تعيينى‌ و تخييرى‌‏

وجوب، در يك تقسيم ديگرى‌ به دو نوع تقسيم مى‌‏شود:

واجب تعيينى‌: فعل معينى‌ بر مكلّف يا مكلّفين واجب مى‌‏شود كه بايد حتماً همان كار معين را انجام دهند؛ مانند: نماز، روزه، حج، و امثال آن.

واجب تخييرى‌: از مكلّف خواسته مى‌‏شود كه يكى‌ از دو يا چند عمل را انجام دهد؛ مثل كفاره افطار روزه در ماه رمضان كه افطار كننده موظف است علاوه بر قضا، يكى‌ از اين سه كار را اختيار كند: آزاد كردن يك بنده، اطعام شصت فقير يا شصت روز روزه كه مكلف در انتخاب يكى‌ از اين سه كار مخير است.

 

محرمات‏

در اسلام بعضى‌ كارها حرام شمرده شده و بر ارتكاب آنها وعده عذاب و كيفر داده شده است. مانند: كشتن انسان بى‌‏گناه، زنا، لواط، ظلم، غصب اموال، سرقت، تصرف در اموال ديگران بدون اجازه و شراب‏خوارى‌، ربا دادن و گرفتن، خوردن گوشت حيوانات حرام گوشت، خوردن ميته (حيوانى‌ كه ذبح شرعى‌ نشده باشد)، به زنان نامحرم نگاه كردن، خلف وعده، تهمت زدن، دروغ گفتن، غيبت كردن، عيب‏جويى‌، رشوه گرفتن و دادن، خوردنِ غذاى‌ نجس، فرار از جهاد واجب، ترك واجبات و بسيارى‌ از كارهاى‌ ديگر.

اين قبيل كارها در اسلام به عنوان حرام معرفى‌ شده و مسلمانان وظيفه دارند از آنها اجتناب ورزند.

 

ساير احكام‏

احكام اسلام در عبادات و محرمات خلاصه نمى‌‏شود، بلكه بسيار گسترده است و در همه شئون فردى‌ و اجتماعى‌ وجود دارند. در ذيل به ذكر برخى‌ از عنوان‏هاى‌ كلى‌ آن اكتفا مى‌‏كنيم:

 

نجاسات و مطهرات‏

از نظر اسلام يازده چيز نجس است و از مسلمانان خواسته شده از آنها اجتناب نمايند، كه عبارت‌‏اند از: بول، فضله حيوانات حرام گوشت، منى‌، مردار، خون، سگ و خوك خشكى‌، مسكرات، آب‏جو، كافر و عرق حيوان نجاست‏خوار.

مطهرات: مطهرات يعنى‌ چيزهايى‌ كه نجاسات را تطهير مى‌‏كنند. آنها نيز يازده مورد مى‌‏باشند، كه مهم‏ترين آنها آب است. در اين جا مجال تفصيل آنها نيست، لذا علاقه‏مندان را به كتاب‏هاى‌ فقهى‌ و رساله‏‌هاى‌ عمليه ارجاع مى‌‏دهيم.

 

معاملات‏

احكام معاملات نيز در اسلام، بسيار گسترده است كه به ذكر عنوان‏هاى‌ كلى‌ آنها اكتفا مى‌‏شود: مكاسب، خريد و فروش، انواع خيارات، ربا، حق‌‏الشفعه، اجاره، جعاله، عاريه، وديعه، ضمان، حواله، قرض، مضاربه، مزارعه، مساقات، شركت، صلح، وكالت، وقف، هبه، ارث، وصيّت، احياء موات، ملكيت، تحجير، لقطه، غصب و مانند آن.

 

احكام خانواده‏

اسلام در شئون مختلف خانواده نيز احكام و دستورهاى‌ مفصلى‌ دارد كه به بعضى‌ از عنوان‏هاى‌ آن اشاره مى‌‏كنيم:

نكاح، مهر، حقوق متقابل زن و شوهر، رضاع و احكام اولاد، نفقه، نشوز، طلاق، عده طلاق، عده وفات، و امثال آن.

 

ولايت و حكومت‏

اسلام درباره ولايت و حكومت نيز احكام مفصل و گسترده‏اى‌ دارد كه به پاره‏‌اى‌ از آنها اشاره مى‌‏كنيم:

اصل ولايت و حكومت اسلامى‌ و ادله مشروعيت آن، كيفيت حكومت اسلامى‌، شرايط حاكم، اختيارات حاكم، وظايف حاكم، كيفيت انتخاب والى‌، وظايف كارگزاران حكومت اسلامى‌، اموال عمومى‌ و بودجه حكومت، ماليات، زكات، خمس، جهاد، قضاء، شهادات، قصاص، حدود، ديات، و غيره.

احكام مربوط به خوردنى‌‏ها و آشاميدنى‌‏ها

احكامى‌ مانند: شرايط ذبح شرعى‌ و ذبح كننده، شرايط صيد و امثال آن.